Παρασκευή, Σεπτεμβρίου 15, 2017

Φωνές από χώμα

Κωνσταντία Σωτηρίου
Φωνές από χώμα
Πατάκης, 2017
Η Κωνσταντία Σωτηρίου ξεχώρισε, εντυπωσίασε και βραβεύτηκε (Athens Prize for Litterature) από την πρώτη της εκδοτική εμφάνιση με το ευσύνοπτο μυθιστόρημα "Η Αϊσέ πάει διακοπές" (Πατάκης
2015). Φαίνεται όμως πως δεν έχει ξοφλήσει με όσα τη βασανίζουν, με τους καημούς και τα πάθη αυτού του τόπου. Γύρω από τα δεινά της Κύπρου στριφογυρίζει και πάλι η γραφή και η σκέψη της, δοσμένα μέσα από τους μονολόγους δεκατριών γυναικών, σε μια σύντομη νουβέλα.
Ο τίτλος και μόνο υποβάλλει πλήθος σκέψεων: "Φωνές από χώμα". Μιλάει αυτό τούτο το χώμα, η ίδια η πονεμένη γη. Ή, μιλάνε οι απλοί και ταπεινοί, όχι η επίσημη εκδοχή της Ιστορίας. Ή, ακόμα, μιλάνε δεκατρείς γυναίκες, αυτές από τις οποίες φυτρώνει όπως από το χώμα η ζωή, που πονάνε διπλά όταν τη βλέπουν να χάνεται.
Η γνήσια  κυπριακή φωνή με τη χαρακτηριστική ντοπιολαλιά υψώνεται για να θυμηθεί, να καταγράψει, να θρηνήσει:  "Μιλά η Μάρθα Λ.. που πατέρας της διατηρούσε ξυλουργείο στον Άγιο Κασσιανό μέχρι το 1974" , "Μιλά η Λένια Μ.., που ο πατέρας της διατηρούσε κατάστημα με αποικιακά στην περιοχή Χρισαλινιώτισσας", "Μιλά η Μαρίκκα Ζ.., καντηλανάφτισσα στο κοιμητήριο Κωνσταντίνου και Ελένης στη Λευκωσία....Μιλάει κυρίως εκφράζοντας τα δικά της πάθη η τουρκάλα Τζεμαλιέ που ο τυχαίος της θάνατος στάθηκε η αφορμή για να ξεσπάει, εκεί στο τέλος του 1963 το κακό που χρόνια εκυοφορείτο. Το κακό που μας έφερε στο '64, που μας οδήγησε στο '74. Εξαίρεση αυτή, δεν εκφράζεται στην κυπριακή διάλεκτο, καταγράφει τις αναμνήσεις από τη βασανισμένη της ζωή στην πανελλήνια δημοτική, διανθισμένη με λίγες τουρκικές λέξεις και εκφράσεις, ερμηνευμένες στο τέλος.
Όλες αυτές οι φωνές δεν αναζητούν μέσα από τις εξομολογήσεις τους να επιρρίψουν την ευθύνη στη μια ή την άλλη πλευρά, δεν επιδιώκουν να ξεχωρίσουν το άδικο από το δίκαιο. Κάθε μια απ' αυτές τις βασανισμένες γυναίκες αναλογίζεται τη δική της πικραμένη ζωή. Η μια θυμάται τον άντρα της που προσπαθεί να ξεπλυθεί από το χυμένο αίμα, η άλλη τον δικό της που στριφγυρίζει στον τάφο του, που "έρκεται τζιαι κάμνει την κάμαρη τζιαι μυρίζει χώμα", η άλλη τη φιλόξενη στέγη που εύρισκε στο απίτι της Τουρκούς γειτόνισσας "ώσπου να σκολάσει η μάνα της". Μικρές, ανθρώπινες στιγμές, αυτές που απαρτίζουν την ευρύτερη ιστορία, χαμένες, αγνοημένες μέσα στη φουρτούνα του κόσμου. Εξωτερική δράση δεν υπάρχει. Δίνεται μόνο ως ανάμνηση, ανάμνηση έργων των ανδρών που εκπαιδεύονται στο φανατισμό του μίσους, ως ανάμνηση του ευαίσθητου κόσμου των γυναικών που κουβαλάνε το φορτίο των βασάνων.
"Σαν να' χαν ποτέ τελειωμό τα πάθια και οι καημοί του κόσμου"



Τετάρτη, Σεπτεμβρίου 06, 2017

Η άρνηση της άρνησης


Δημήτρης Γιατρέλλης
Η άρνηση της άρνησης
Κέδρος, 2017
Η αοριστία και η ασάφεια η οποία διακρίνει το εισαγωγικό κεφάλαιο του αστυνομικού μυθιστορήματος του Δημήτρη Γιατρέλλη, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως αποτρεπτικός παράγοντας για τη συνέχιση της ανάγνωσης. Μια ανώνυμη γυναίκα παραδίδει σ' έναν εξίσου άγνωστο και απροσδιόριστο άνδρα ένα στικάκι, για την απόκτηση του οποίου φαίνεται κάποιοι να τον έχουν πληρώσει αδρά. Όμως το αντίθετο συμβαίνει. Ο αναγνώστης βιάζεται να γυρίσει τις σελίδες, να γνωρίσει τα πρόσωπα, να μάθει τι συμβαίνει γύρω απ' αυτή τη συναλλαγή. κάτι όμως που δεν θα αποκαλυφθεί πολύ σύντομα.
Ένας πρώην δημοσιογράφος, απολυμένος λόγω κρίσης θα αποβεί ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος. Λέγεται Δάκης Κομνηνός. Έχοντας φτάσει στην έσχατη ένδεια, έχοντας χάσει στα χαρτιά ακόμα και το αυτοκίνητό του, έχει την έμπνευση να δηλώσει ως επάγγελμα "ντετέκτιβ". Η πρώτη δουλειά που του ανατίθεται, έναντι μάλιστα μιας υπέρογκης αμοιβής, είναι από μια ωραία γυναίκα, σύζυγο ενός επιφανούς οικονομικού παράγοντα, η οποία ζητά από τον Κομνηνό να βρει στοιχεία για την απιστία του συζύγου της.
Τα γεγονότα ακολουθούν με καταιγιστικό ρυθμό. Τα πρόσωπα αυξάνονται, δολοφονίες ακολουθούν, η εμπλοκή της αστυνομίας αναγκαία. Γύρω από τον κεντρικό άξονα του μυθιστορήματος πολλά άλλα θέματα παρασύρουν τον αναγνώστη. Ο ντετέκτιβ-ήρωας του Γιατρέλλη αποδεικνύεται ένας συνδυασμός Τζέημς Μποντ και Ηρακλή Πουαρό. Δράση και σκέψη, ωραίες γυναίκες και ακριβά εστιατόρια, η σύγχρονη ελληνική ζωή. Τελικά η διαλεκτική λογική θα συμβάλει ώστε ο ντετέκτιβ να φτάσει στη λύση. Ενδιάμεσα, όπως και στο προηγούμενο βιβλίο του Γιατρέλλη "Είμαστε ακόμα εδώ", ακούγονται μουσικές (Back to the blues, epitaph, stairway to heaven κ.ά.), παρεμβάλλονται στοιχεία της μαρξιστικής ιδεολογίας, υπαινιγμοί για την οικονομική κρίση, για τα πολιτικά ρεύματα και τη Χρυσή Αυγή. Ακόμα και  στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Λέσβο, βρίσκει ευκαιρία να αναφερθεί ο συγγραφέας.
Βρήκα το βιβλίο πολύ ενδιαφέρον, όχι τόσο για την αστυνομική πλοκή, λεπτομέρειες της οποίας δεν μπορώ να πω ότι θυμάμαι, αλλά για όλα τα άλλα θέματα που θίγει, καθώς και τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του ύφους. Είναι βέβαιο πως ο αναγνώστης δεν πλήττει καθόλου.

Τρίτη, Αυγούστου 29, 2017

Κι αν εγώ χαθώ

Adam Haslett
Κι αν εγώ χαθώ  (Imagine me gone)
Μεταίχμιο, 2017
Μετ. Αύγουστος Κορτώ
(ebook)
Με αδημονία περίμενα την έκδοσή του στα ελληνικά, ειδικά στην ηλεκτρονική του μορφή, που θα μου επέτρεπε την άμεση απόκτησή του. Την ανυπομονησία μου για το βιβλίο δημιούργησαν: α) η ελλιπής υπόθεση του τίτλου που άφηνε τη φαντασία να καλπάζει, β) η αναφορά στο κύριο θέμα, το θέμα της κατάθλιψης, (πάντα οι ψυχικές παθήσεις μου προκαλούν ένα  ιδιαίτερο ενδιαφέρον) και γ) οι ενθουσιώδεις κριτικές, των ξένων κυρίως μέσων.
Τελικά έμεινα με την απογοήτευση που προκαλεί η διάψευση υψηλών προσδοκιών. Ο τίτλος διατήρησε ως το τέλος την αοριστία του, η κατάθλιψη δεν υπήρξε το κεντρικό θέμα και οι ποικίλες κριτικές μου φάνηκαν υπερβολικές.
Η τεχνική (που επαινέθηκε) καθόλου πρωτότυπη. Τα μέλη μιας πενταμελούς οικογένειας, μιλώντας σε πρώτο πρόσωπο, εκφράζουν το καθένα τις δικές του σκέψεις, συναισθήματα, τη δική του οπτική των γεγονότων. Στο πρώτο κεφάλαιο μιλά ο Άλεκ, το τρίτο παιδί της οικογένειας. Πρέπει να φτάσουμε στο τελευταίο κεφάλαιο για να καταλάβουμε τι ακριβώς εννοεί, να κατανοήσουμε τον τόπο, τον χρόνο, τη ψυχολογική του κατάσταση. Εξίσου δυσνόητο καθίσταται και το δεύτερο κεφάλαιο, στο οποίο μιλά το δεύτερο παιδί, ο Μάικλ, που αργότερα θα μάθουμε ότι πάσχει από μια αγχώδη διαταραχή που επηρεάζει τη μεγάλη αγάπη και τις γνώσεις του για τη μουσική. Η προσπάθεια που καταβάλλει ο μικρότερος αδελφός, ο Άλεκ, να τον βοηθήσει να απεξαρτηθεί από το φάρμακο που τον κρατά στη ζωή, θα έχει δυσάρεστα αποτελέσματα.
Το τρίτο παιδί είναι η Σίλια, με τις δικές της αναμνήσεις από τη ζωή της οικογένειας, τον δεσμό και τελικά τον γάμο της με τον Πολ. Μητέρα η Μάργκαρετ. Απ' αυτήν μαθαίνουμε  ότι τότε που ήταν αρραβωνιασμένη ακόμα με τον Τζον, άνκαι πληροφορήθηκε ότι εκείνος έπασχε από κατάθλιψη δεν τον εγκατέλειψε, αλλά αποφάσισε και τον παντρεύτηκε. Γονιδιακό κατάλοιπο αφήνεται να εννοηθεί ότι υπήρξε η πάθηση του Μάικλ.
Οι αφηγήσεις των πέντε αυτών προσώπων εναλλάσσονται χωρίς συγκεκριμένη χρονική ακολουθία, πράγμα που αφενός απαιτεί την αμέριστη προσοχή του αναγνώστη, αφετέρου δεν προσθέτει τίποτε στη λογοτεχνική του αξία. Ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο οποίο μιλά ο ομοφυλόφιλος Άλεκ, είναι μια λεπτομερέστατη περιγραφή του πώς, με ποιες κινήσεις και υπονοούμενα, καθώς ταξιδεύει με το τρένο, προκαλέι έναν άγνωστο, κατεβαίνουν μαζί και κάνουν βιαστικά (και αηδιαστικά, θα έλεγα) έρωτα σ' ένα πάρκιγκ! Δεν ξέρω τι προσθέτει αυτή η σκηνή ή μια άλλη σχετική περιγραφή πάλι του Άλεκ με έναν νεαρό,  τον Σεθ, τον οποίο ερωτεύεται. (Πόση διαφορά από την τρυφερή ερωτική σχέση δυο άλλων νεαρών, απόλυτα δικαιολογημένη και συνυφασμένη με την υπόθεση στο ωραίο μυθστόρημα "Λίγη ζωή"). 
Οι σκόρπιες αναφορές σε λογοτεχνικά έργα και συγγραφείς όπως ο Νόρμαν Μέιλερ, ο Τόμας Μαν, ο Προυστ, Ντοστογιέφσκι κ.λπ. δεν σώζουν το βιβλίο. Αν θα εύρισκα κάτι θετικό, αυτό είναι οι στενοί οικογενειακοί δεσμοί και η αλληλοβοήθεια που τα μέλη μιας οικογένειας παρέχουν μεταξύ τους.
Είχα αποφασίσει να γράφω μόνο για ββλία που μου άρεσαν, αλλά ήταν τόση η αντίθεση μεταξύ των κριτικών και των δικών μου εντυπώσεων, που υπέκυψα στον πειρασμό της αρνητικής κριτικής. Θα προσπαθήσω να μην το επαναλάβω.

Παρασκευή, Αυγούστου 04, 2017

Ιρλανδία: μια μοιρασμένη (;) χώρα




Όσο τα χρόνια περνούν, όσο οι ταξιδιωτικές εντυπώσεις στοιβάζονται, όσο η γνωριμία με μια χώρα προστίθεται στην άλλη, αναρωτιέμαι ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να γνωρίσουμε  έναν τόπο κι ένα λαό. Μήπως θα ήταν προτιμότερο, αντί να τριγυρίζουμε σ’ όλες τις πόλεις κι όλα τα αξιοθέατα μιας χώρας, να μείνουμε σε μια μόνο πόλη, να την περιδιαβούμε, να μιλήσουμε με τους ανθρώπους, να αισθανθούμε την αύρα και την ιδιαιτερότητα της χώρας και του λαού;
Grafton street
Βέβαια, δεν παραγνωρίζω πως κάνω αυτές τις σκέψεις τώρα που έχω δει κι έχω χορτάσει από παλάτια, κάστρα, μουσεία, κτήρια σ’ όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές χώρες. Όταν όμως ξεκινάς να ταξιδεύεις, η δίψα να δεις και να γνωρίσεις τα πάντα σ’ έναν τόπο είναι ακόρεστη. Κι ας ανακαλύπτεις στο τέλος πως το παλάτι ή το κάστρο της μιας χώρας ελάχιστα διαφέρει από της άλλης.
Φέτος, στην Ιρλανδία, μπορώ να πω, συνδυάσαμε το στερεότυπο (παλάτια-κάστρα-μουσεία) με την ιδιαιτερότητα του τόπου και του λαού. Είχαμε χρόνο να
Η μπιραρία του James Joyce
περπατήσουμε στο Δουβλίνο, στο Μπέλφαστ, λιγότερο στην όμορφη παραλιακή πόλη Γκαλγουέη, είχαμε την άνεση για συζητήσεις γύρω από την ιστορία, τη γλώσσα, την πολιτική κατάσταση της χώρας. Πρώτη γλωσσική παρατήρηση οι δίγλωσσες πινακίδες, ιρλανδικά και αγγλικά. Τι γίνεται; Έχουν  ξεχωριστή γλώσσα οι Ιρλανδοί; Μιλιέται η ιρλανδική; Συζητάμε μεταξύ μας, διαφωνούμε, ρωτάμε. Μαθαίνουμε. Οι αυτόχθονες είχαν τη δική τους, τη γκαελλική (κελτική) γλώσσα. Μα ήρθαν οι Άγγλοι κατακτητές από απέναντι. Τους απαγόρευσαν τη γλώσσα, τους άλλαξαν τη θρησκεία, ο Καθολικισμός τέθηκε εκτός νόμου. Γλώσσα και θρησκεία. Απαραίτητα συστατικά ενός έθνους. Όταν η Ιρλανδία, ένα μέρος της τουλάχιστον, κατάφερε το 1922 να γίνει ανεξάρτητο κράτος, η προσπάθεια επαναφοράς της γλώσσας επανήλθε. Σήμερα διδάσκεται υποχρεωτικά σ’ όλες τις τάξεις του σχολείου. Είναι, μαζί με την αγγλική, οι δυο επίσημες γλώσσες του κράτους. Σε εκδηλώσεις και υποδοχή ξένων μπορεί ο πρόεδρος να απευθύνει ένα σύντομο χαιρετισμό στα ιρλανδικά. Όμως η αγγλική επεκράτησε. Είναι η κοινή γλώσσα, η γλώσσα της καθημερινής επικοινωνίας, κι ας έχει ήδη από το 2005 αναγνωριστεί η ιρλανδική ως επίσημη ευρωπαϊκή γλώσσα.
Ο ποταμός Λίφυ διασχίζει το Δουβλίνο
Προσπαθούμε να καταλάβουμε το πολιτικό καθεστώς. Χρόνια ακούγαμε για την ένοπλη δράση του  IRA (Ιρλανδικός Δημοκρατικός Στρατός). Θυμάμαι ακόμα τις 66 μέρες απεργίας πείνας του θρυλικού Μπόμπι Σαντς που κατέληξαν στο θάνατό του. 

Ο Μπόμπι Σαντς σε δρόμο του Μπέλφαστ

Οχτώ άλλοι νέοι ακολούθησαν το παράδειγμά του. Τώρα, σε μεγάλες περίοπτες τοιχογραφίες στο Μπέλφαστ απαθανατίζονται τα πρόσωπά τους. Πού πήγαν; Τι απέγιναν εκείνες οι θυσίες; (Άραγε ό,τι απέγιναν και οι θυσίες των παλικαριών της ΕΟΚΑ;) Σήμερα 26 κομητείες αποτελούν την Ιρλανδική Δημοκρατία, ενώ 6, η επαρχία Ώλστερ, είναι αγγλικό έδαφος. Δεν υπάρχουν βεβαίως σύνορα μεταξύ τους, δεν υπάρχει έλεγχος, η διακίνηση είναι εντελώς ελεύθερη μεταξύ των δύο κομματιών της χώρας. Στον βορρά (ας ονομάσουμε έτσι το έδαφος που αποτελεί μέρος της Μ. Βρετανίας) το νόμισμα είναι η λίρα. Στο νότο, το ευρώ. Πάνω έχουν μίλια, κάτω χιλιόμετρα. Πάνω κυματίζει η γνωστή αγγλική σημαία, κάτω η τρίχρωμη (άσπρο-κόκκινο-πράσινο) ιρλανδική. Τι θα γίνει όμως μετά το Brexit κανείς δεν ξέρει. Αξιοσημείωτο είναι ότι σε χωριστά δημοψηφίσματα που έγιναν, φάνηκε ότι ούτε οι μεν ούτε οι δε θέλουν να ενωθούν (εξού και το ερωτηματικό του τίτλου στο κείμενό μου).
Η άρπα, έμβλημα της χώρας και της Guiness
Δουβλίνο. Η πρωτεύουσα. Οι τρεις μέρες της εκεί παραμονής μας αποδεικνύονται πολύ λίγες για να το γνωρίσουμε, να το περπατήσουμε, να το απολαύσουμε όσο θα θέλαμε. Το ποτάμι Λίφυ που το διασχίζει, τα παλιά, όμορφα κτήρια, τα καταπράσινα πάρκα, ο πεζόδρομος Γκράφτον με τα καταστήματα, τους μουσικούς του δρόμου και το χαρούμενο πλήθος που τον πλημμυρίζει, το πανεπιστήμιο, από τα πιο παλιά της Ευρώπης και προπάντων το λογοτεχνικό πνεύμα που στοιχειώνει την πόλη, δημιουργούν μια ακαταμάχητη γοητεία. Και οι μπιραρίες! Αχ, αυτές οι μπιραρίες! Το ημίφως, η παλιά, ξύλινη επένδυση και επίπλωση, τα μπουκάλια αραδιασμένα στους τοίχους… Όλα αποπνέουν μια μαγική αύρα, κάτι παλιό που ξεκινάει δεκάδες, κάποτε εκατοντάδες χρόνια πριν και φτάνει αναλλοίωτο ως σήμερα. Η ατμόσφαιρα πολλαπλασιάζει την απόλαυση της περίφημης μαύρης Guiness, της οποίας τον τρόπο παρασκευής  θα έχουμε την ευκαιρία να δούμε με  κάθε λεπτομέρεια στο τετραώροφο, εξαιρετικά ενδιαφέρον εργοστάσιό της.
Trinity College
Αναζητούμε  τη μπιραρία του μεγάλου τέκνου του Δουβλίνου, του Τζέημς Τζόυς. Αυτήν στην οποία σύχναζε και την οποία μνημείωσε στο κλασικό πια «Ulysses», τον «Οδυσσέα» του, βάζοντας τον ήρωά του, τον Λέοπολντ Μπλουμ, καθώς περιπλανιέται στο Δουβλίνο στις 16 Ιουνίου 1904 (την περίφημη Bloomsday) να σταματά εκεί για ένα σάντουιτς με γκοργκοντζόλα κι ένα ποτήρι Βουργουνδίας. Ενθουσιασμός όταν βρίσκουμε την ιστορική μπιραρία σ’ ένα πεζόδρομο, στην οδό Duke 21. Είναι η μπιραρία Davy Byrnes που λειτουργεί από το 1798! Οι σερβιτόροι, ενήμεροι για το ιστορικό και λογοτεχνικό παρελθόν του χώρου, μας υποδεικνύουν τις ωραίες τοιχογραφίες, το πορτρέτο του Τζόυς, μας εφοδιάζουν με σχετικό ενημερωτικό υλικό. Πώς να μη νιώθεις κι εσύ, ο ασήμαντος σημερινός τουρίστας, κάτι από αυτή την αύρα που εκλύουν τα πνεύματα που έζησαν κι ακόμα σου φαίνεται πως ζουν σ’ αυτό το μαγικό χώρο!

Έχει λεχθεί πως αν μια μέρα το Δουβλίνο καταστρεφόταν, θα μπορούσε να ξαναδημιουργηθεί με βάση την περιδιάβαση του ήρωα του Τζόυς! Δεν είχαμε βέβαια το χρόνο, ούτε κι όλοι τα ίδια ενδιαφέροντα, ώστε να βαδίσουμε στ’ αχνάρια του Λέπολντ Μπλουμ. Όμως το ποτάμι, ο Λίφυ, εξακολουθεί να διασχίζει την πόλη όπως και τότε, το φαρμακείο του Σουήνυ βρίσκεται στην ίδια θέση, ο καθεδρικός ναός του Αγίου Πατρικίου δεν άλλαξε, το περίφημο Trinity College συνεχίζει τη λειτουργία του από το  1592! Ακόμα κι όσοι την έχουμε ξαναδεί εντυπωσιαζόμαστε από την μεγαλύτερη αίθουσα βιβλιοθήκης (μήκους 64μ.) της Ευρώπης. Και μια κρυφή περηφάνια μας διακατέχει καθώς διαβάζουμε τα ονόματα στις προτομές που περιστοιχίζουν τις δυο μακρές πλευρές της βιβλιοθήκης: Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης…
Η βιβλιοθήκη του Trinity College
Ο Τζόυς δεν είναι βέβαια το μοναδικό πνευματικό τέκνο της Ιρλανδίας. Δεν ξέρω αν υπάρχει σε άλλη χώρα μουσείο συγγραφέων. Στο Δουβλίνο υπάρχει. Μικρό, διώροφο, συμπαθητικό, στεγάζει τη ζωή και το έργο των ιρλανδών δημιουργών. Ο υπεύθυνος του μουσείου, πλήρως κατατοπισμένος για τη ζωή και το έργο των συγγραφέων, μας μιλά για ώρα πολλή, απαντώντας και στις πιο περίεργες απορίες μας. Με δικαιολογημένη περηφάνια αναφέρει τα τέσσερα ιρλανδικά Νόμπελ λογοτεχνίας (Yeats, Bernard Shaw, Samuel Beckett, Seamus Heaney), και μας κάνει μια σύντομη σκιαγράφηση της λογοτεχνικής ιστορίας της χώρας. Μοναδική εμπειρία.
Στο μουσείο των συγγραφέων
Μ’ έναν απίθανα δροσερό καιρό (ενώ η Κύπρος φλέγεται στο ιουλιανό καμίνι των 40ο), διασχίζουμε την καταπράσινη ιρλανδική ύπαιθρο. Διανυκτερεύουμε στο Λίμερικ, μια όμορφη, μικρή, συμπαθητική πολιτεία στα νοτιοδυτικά, στις όχθες του ποταμού Σάννον, πατρίδα του Φρανκ ΜαΚώρτ, που με τόση αγάπη απαθανάτισε στα μυθιστορήματά του τη ζωή και τη φτώχια της Ιρλανδίας. Συνεχίζουμε για το Γκαλγουέη, μια γοητευτική φοιτητούπολη πάνω στον Ατλαντικό, με τον ποταμό Κόριπ να τη διασχίζει αυξάνοντας τη γοητεία της και από εκεί ανηφορίζουμε για το Μπέλφαστ.
Όσκαρ Ουάιλντ
Είναι εντυπωσιακό πώς οι Ιρλανδοί (κι όχι μόνο αυτοί βέβαια) αξιοποιούν τουριστικά (και οικονομικά!) το φυσικό περιβάλλον. Προβάλλουν και διαφημίζουν μια σειρά από απότομα βράχια στη δυτική ακτή, που καταλαμβάνουν μια έκταση οχτώ χιλιομέτρων κατά μήκος του Ατλαντικού. Είναι οι περίφημοι βράχοι Moher για τους οποίους βέβαια ο επισκέπτης πληρώνει είσοδο. Είναι ένα εξαιρετικό θέαμα και φημισμένος βιότοπος, για όποιον αντέχει να ανηφορίσει μερικά… χιλιόμετρα για να θαυμάσει τη θέα τους. Και ασφαλώς καφετέριες και καταστήματα τουριστικών ειδών είναι απαραίτητο συμπλήρωμα του χώρου.
Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με το περίφημο Giants Causeway (Το μονοπάτι του γίγαντα), όπου γυρίζεται η σειρά Game of Thrones, στο βόρειο άκρο της Ιρλανδίας, απέναντι από τη Σκωτία. Είναι ένα πολύ πρωτότυπο, γεωλογικό φαινόμενο, κάπου 40.000 πολυγωνικές στήλες σε παράξενους συνδυασμούς, δημιουργημένο λόγω ηφαιστειακής δραστηριότητας πριν από 50 ή 60 3κατομμύρια χρόνια. Φυσικό ήταν να το περιβάλουν μύθοι και θρύλοι.
Queen's University, Μπέλφαστ
Στο "μονοπάτι του γίγαντα"
Ομολογώ ότι τα πολυδιαφημισμένα αυτά αξιοθέατα της Ιρλανδίας δεν μου προκάλεσαν ιδιαίτερη εντύπωση, αν και η τουριστική μου συνείδηση μου επέβαλλε να μην τα παραλείψω. Τουριστικό αξιοθέατο είναι και το περίφημο μουσείο του Τιτανικού στο Μπέλφαστ, που άνοιξε τις πύλες του το 2012, στην εκατοστή επέτειο της βύθισης του θρυλικού πλοίου, αλλά αυτό δεν πρέπει να το παραλείψει κανείς. Είναι ένα εξαιρετικό τεχνολογικό επίτευγμα.
Από του μουσείο Τιτανικού. Η περίφημη σκάλα
 
Ως γνωστό, εδώ στα ναυπηγεία του Μπέλφαστ κατασκευάστηκε το μυθικό πλοίο. Μυθικό για την εποχή του, αλλά και μυθικό κυρίως για το τραγικό του τέλος (βεβαίως όχι λίγο συνετέλεσε στη μυθοποίησή του στην εποχή μας και η γνωστή ταινία του James Cameron). Σ’ ένα πρωτότυπο κτήριο, που οι πλευρές του θυμίζουν πλευρές πλοίου, σε έξι επίπεδα, οι επισκέπτες μπορούν με τη βοήθεια των σύγχρονων τεχνολογικών μέσων, να παρακολουθήσουν το πλοίο από τη στιγμή τα δημιουργίας του ως τη στιγμή του μοιραίου τέλους.
Ωραίοι στίχοι του Tomas Hardy
Η επίσκεψη ενός τουλάχιστον κάστρου επιβάλλεται. Εδώ το κάστρο Burantti
Βεβαίως στην αυλή του Κάστρου μόνο ανάλογα ντυμένοι στρατιώτες μπορούν να περιπολούν!
Η τραπεζαρία του Κάστρου έτοιμη να μας δεχτεί για ένα μεσαιωνικό δείπνο...
...η σερβιτόρα να περιποιηθεί τους ευγενείς...
... και η  ωραία με την άρπα της να μας διασκεδάσει.
Φορτωμένοι εικόνες, εντυπώσεις, εμπειρίες, γνώσεις, σκέψεις, αποχαιρετούμε την Ιρλανδία και με χαρά ξαναγυρίζουμε στην αγαπημένη βραχονησίδα μας. Κάποτε σκέφτομαι μήπως ένα μεγάλο μέρος της  ταξιδιωτικής απόλαυσης βρίσκεται σ’ αυτή τη χαρά της επανόδου. Μήπως είχε δίκαιο ο Καζαντζάκης που φαντάστηκε τον Οδυσσέα, αφού εξόντωσε τους μνηστήρες, να ξαναφεύγει και πάλι για να ‘χει ξανά τη χαρά του νόστου…



Κυριακή, Ιουλίου 02, 2017

Ο Έλληνας γιατρός

Καρολίνα Μέρμηγκα
Ο Έλληνας γιατρός
Μελάνι, 2016
"Το παρελθόν δεν υπάρχει. Το παρελθόν είναι αυτό που θέλει το παρόν. Η ιστορία δεν υπάρχει, υπάρχει μόνο η ματιά πάνω σ' αυτήν, ο τρόπος μας να την κοιτάμε και να την ερμηνεύουμε".
Πάνε  μέρες που τέλειωσα τον "Έλληνα γιατρό" (με θλίψη, μπορώ να πω, θα 'θελα να συνεχιζόταν ακόμα) κι όμως διστάζω ν' αρχίσω να γράφω. Δεν είναι εύκολο να μιλήσεις για ένα τέτοιο έργο χωρίς να το προδώσεις. Κι όμως πρέπει. Αν όχι για τους άλλους, για τον εαυτό μου τουλάχιστον, για να θυμάμαι, όσο μπορούμε να θυμόμαστε, όταν τα χρόνια περάσουν.
Τι είναι λοιπόν "Ο Έλληνας γιατρός" που με ενθουσίασε; Βιογραφία; Ιστορικό μυθιστόρημα; Μυθιστορηματική βιογραφία; Τίποτα από αυτά και όλα αυτά μαζί. Είναι η ζωή ενός ανθρώπου, ενός Έλληνα γιατρού που γεννήθηκε το 1874 σ΄ ένα χωριό της Μάνης και πέθανε στην Αθήνα το 1941. Είναι ταυτόχρονα η ιστορία της Ελλάδας όλων αυτών των χρόνων. Η ταραγμένη ιστορία. Η γεμάτη πολέμους, ήττες, νίκες, καταστροφές και μεγαλείο. Γνωστά τα γεγονότα από την Ιστορία, από πλήθος άλλα κείμενα και ιστορικά μυθιστορήματα. Κι όμως να που υπάρχει τρόπος να τα δούμε, ή μάλλον να τα ζήσουμε ξανά, μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα. Ο λόγος, πιστεύω, είναι γιατί μας δίνονται μέσα από την προσωπική ματιά και εμπλοκή του κεντρικού ήρωα.
Ο γιατρός Κωνσταντίνος Μ. (έτσι μας δίνεται σε όλο το βιβλίο) γίνεται στρατιωτικός γιατρός, μετεκπαιδεύεται στη Γερμανία, την οποία πολύ αγάπησε, υφηγητής, καθηγητής πανεπιστημίου, χρηματίζει για ένα διάστημα βουλευτής του Βενιζέλου, Δήμαρχος στην Κατοχική Αθήνα, πράγμα για το οποίο επικρίθηκε, αλλά που ο ίδιος δήλωνε ότι το έκανε για να βοηθήσει όσο μπορούσε την κατακτημένη πόλη.
Χαρακτήρας κλειστός, αυστηρός, ορθολογιστής, παντρεύεται σ' ένα συμβατικό γάμο τη Μίτσα, αν και ερωτευμένος με την παντρεμένη Μαργαρίτα. Πρωτοπόρος στον τομέα της ιατρικής, αλλά και ανθρωπιστής, με αγάπη για τη λογοτεχνία. Μεταφράζει Φάουστ, αλλά δεν λείπει από τα πεδία των μαχών. Και δεν έγιναν και λίγες στη διάρκεια της ζωής του: Πόλεμος του 1897, Βαλκανικοί, ο φοβερός διχασμός Βενιζέλου-βασιλιά Κωνσταντίνου, Μικρασιατική εκστρατεία και Καταστροφή, Γερμανική Κατοχή. Πόσα αξιοσημείωτα γεγονότα! Οι πρώτοι Ολυμπιακοί αγώνες στην Αθήνα, το ανάθεμα κατά του Βενιζέλου, δολοφονίες, της αυτοκράτειρας Ελισάβετ (Σίσσυ), του βασιλιά Γεωργίου, του Δηλιγιάννη, του Δραγούμη, η απόπειρα κατά του Βενιζέλου, η δραματική περιγραφή της εκτέλεσης των έξι, πόσο πυκνή ύλη ιστορίας...
Το μεγάλο επίτευγμα της συγγραφέως (εγγονής του γιατρού) είναι, πιστεύω, η εύστοχη πρόσμειξη και η διασταύρωση της προσωπικής ζωής με τη δημόσια. Συναντάμε τον γιατρό στον πόλεμο, στα χειρουργεία στα πεδία των μαχών, αλλά τον βρίσκουμε και στα σαλόνια της αστικής Αθήνας σε συζητήσεις πολιτικές, φιλοσοφικές ή περί Τέχνης. Συνομιλεί με τον Παλαμά, την Πηνελόπη Δέλτα, είναι γιατρός του βασιλιά Κωνσταντίνου και αργότερα του νεαρού, αδικοχαμένου βασιλιά Αλέξανδρου (πέθανε, ως γνωστό, από δάγκωμα πιθήκου) στις τελευταίες στιγμές του οποίου παρίσταται, χωρίς εντούτοις να γίνει δεχτή η εισήγησή του περί ακρωτηριασμού. Τραγική ειρωνεία! Ο γιατρός πέθανε το 1941 από σηψαιμία (όπως και ο Αλέξανδρος), λόγω ενός επιπόλαιου τραυματισμού, ενώ προσπαθούσε να επιβιβαστεί στο τραμ!
Σπάνια συναντάμε τόσο επιτυχημένο συνδυασμό της ιστορικής πραγματικότητας, την οποία επιβεβαιώνουν οι πλούσιες υποσημειώσεις και οι ακριβείς χρονολογίες, με την τόσο ενδιαφέρουσα λογοτεχνική αφήγηση, με τους διαλόγους, με την απόδοση των ενδιάθετων σκέψεων των προσώπων. Δεν έχει σημασία αν ο γιατρός σκέφτηκε ή ένιωσε έτσι ούτε αν στη συνάντηση με την Πηνελόπη Δέλτα είπαν ακριβώς αυτά. Σημασία έχει ότι αυτά, εναρμονισμένα με το ήθος των προσώπων και την ιστορική πραγματικότητα, θα μπορούσαν πράγματι να είχαν συμβεί.
Γράφει η συγγραφέας στον σύντομο, εξαιρετικό επίλογο του βιβλίου: "Το παρελθόν δεν υπάρχει, κι αυτό ισχύει για την ιστορία των ανθρώπων και για τις ιστορίες των ανθρώπων. Δεν μπορούμε να ξέρουμε τις ζωές των άλλων-"βιογραφία" είναι ένας άλλος τρόπος να τις επινοούμε. Ακούμπησα ονόματα, ακούμπησα ζωές, γιατί εκμεταλλεύτηκα τα "απερίγραπτα δικαιώματα επί της τέχνης". Γι' αυτό παρακαλώ τον αγαπητό αναγνώστη να μην ξεχάσει ούτε λεπτό ότι αυτό που κράτησε στα χέρια του είναι, μόνο, ένα μυθιστόρημα".

Τετάρτη, Ιουνίου 21, 2017

Τα 11α μου γενέθλια

Ήταν 21 Ιουνίου του 2006, όταν δημιούργησα αυτό το blog. Δεν ήξερα (και δεν πίστευα) ότι θα κρατούσε τόσα χρόνια. Το κράτησε όμως η αγάπη μου για το διάβασμα που δεν με εγκατέλειψε ποτέ, το διατήρησε στη ζωή το ενδιαφέρον με το οποίο το αγκάλιασαν πλήθος επισκέπτες, το πλούτισε η γνωριμία και η επικοινωνία με άλλους bloggers.
Από τότε ως σήμερα πολλά άλλα blogs γεννήθηκαν και πέθαναν, πολλοί άλλοι bloggers αραίωσαν ή διέκοψαν τη λειτουργία των blog τους. Η anagnostria, μαζί με κάποιους άλλους πιστούς, συνεχίζουμε να "ρίχνουμε μποτίλιες στο πέλαγος" της ανάγνωσης. Το διάβασμα, η αναζήτηση της καλής λογοτεχνίας, η ανταλλαγή απόψεων σε λογοτεχνικά θέματα, εξακολουθεί να είναι "μονάχη έγνοια μου".
Χρόνια πολλά και στον γνωστό-άγνωστο Πατριάρχη Φώτιο, που εγκαινίασε το Βιβλιοκαφέ του την ίδια μέρα που εγώ "γέννησα" την anagnostria. Εύχομαι να συνεχίσει να μας κερνάει τους μυρωδάτους καφέδες του για πολλά πολλά ακόμα χρόνια.



Παρασκευή, Ιουνίου 09, 2017

Το μυστικό της μπλε πολυκατοικίας

Έλενα Ακρίτα
Το μυστικό της μπλε πολυκατοικίας
Διόπτρα, 2017
(ebook)
Αν κάποιος θέλει να περάσει ένα ευχάριστο, ξεκούραστο, δροσερό και ενδιαφέρον αναγνωστικό Σαββατοκύριακο, ας προσπαθήσει να ανακαλύψει "Το μυστικό της μπλε πολυκατοικίας", διαβάζοντας το τελευταίο μυθιστόρημα της Έλενας Ακρίτα. Αστυνομικό και όχι μόνο. 
"Τα σερβίτσια είναι Rosenthal. Τα μαχαιροπίρουνα Christofle. Τα ποτήρια από κρύσταλλο Βοημίας. Ένα απαλό αεράκι ανασηκώνει ελαφρά τις άκρες απ' τα ιβουάρ τραπεζομάντιλα". Η εισαγωγική πρόταση του μυθιστορήματος μας βάζει κατευθείαν στον κόσμο της υψηλής αριστοκρατίας. Στην πανέμορφη, παλιά, κτίσμα του 1906, επιβλητική έπαυλη στην Κηφισιά, το ζεύγος Σκιαδά γιόρταζε τα 42 χρόνια του γάμου του. Εκείνη είναι η Ρεγγίνα Σκιαδά, το γένος Θεοτόκη, γόνος παλιάς αριστοκρατικής οικογένειας Κερκυραίων. Με τίτλους αλλά χωρίς λεφτά. Εκείνος είναι ο πολιτικός Αντώνης Σκιαδάς, που έβαλε στόχο την προεδρία της Δημοκρατίας. Χωρίς τίτλους, αλλά με λεφτά από τη σαπωνοποιία του πατέρα του. Και μέσα σ' αυτή τη λαμπερή, χλιδάτη, εορταστική ατμόσφαιρα, μια σφαίρα αφήνει νεκρή την κόρη του ζεύγους.
Η δημοσιογράφος Ελσινόρη, γνωστή και από το πρώτο αστυνομικό μυθιστόρημα της Ακρίτα (Φόνος 5 αστέρων), παρούσα στη βραδιά της γιορτής, θα βρεθεί μπλεγμένη στην υπόθεση, μια και της είχε ανατεθεί από την εφημερίδα της να γράψει για τον πολιτικό Σκιαδά. Η Ελσινόρη ζει τώρα στην περίφημη (γιατί εδώ έζησαν πασίγνωστα ονόματα της ελληνικής τέχνης και διανόησης) Μπλε Πολυκατοικία στα Εξάρχεια, μαζί με τον σύντροφό της, τον  Αντρέα.
Πολλά είναι τα πρόσωπα που θα αναμιχθούν στην υπόθεση. Εκτός από την οικογένεια Σκιαδά, είναι η Γιόλο, ένα μυστηριώδες μαυροντυμένο κορίτσι, είναι η Κλειώ, επικοινωνιολόγος του Σκιαδά, ο Ντίλαν συγκάτοικος στην Μπλε Πολυκατοικία, η Άννα, μια γυναίκα επίσης στην ίδια πολυκατοικία που υποφέρει από τη βίαιη συμπεριφορά του άντρα της, αλλά ακόμα και πρόσωπα του παρελθόντος, μια και η διρεύνηση του φόνου πάει πολύ πίσω, φτάνοντας ως τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
Μ' αρέσει αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε "Αθηναϊκό αστυνομικό μυθιστόρημαο", όπως αυτά του Πέτρου Μάρκαρη. Τα γεγονότα έτσι όπως διαδραματίζονται στο οικείο σε όλους μας αθηναϊκό τοπίο, γίνονται πιο αληθοφανή. Τα Εξάρχεια, η Θεμιστοκλέους, η Ακαδημίας, η Ομήρου, το βιβλιοπωλείο "Πολιτεία", η Κηφισιά, το Κολωνάκι, η Εθνική Πινακοθήκη κ.ά. είναι χώροι στους οποίους κινούνται τα πρόσωπα του έργου.
Η αναφορά σε βιβλία, μουσικές, έργα Τέχνης, κινηματογραφικά έργα (αχ, αυτή η "Καζαμπλάνκα"), ανεβάζουν τη λογοτεχνική αξία του έργου. Και ασφαλώς απολαμβάνουμε και το γνωστό σατιρικό στυλ της Ακρίτα, που  δεν την εγκαταλείπει ούτε και στα αστυνομικά της μυθιστορήματα.
Σύγχρονο μυθιστόρημα, φυσικό είναι να βρίθει στοιχείων της σύγχρονης τεχνολογίας: Λάπτοπ, κάρτα μνήμης, SIM, facebook, tuitter, tuit, google, smartphone, μέιλ κ.λπ. αφθονούν στο μυθιστόρημα. Πολύ φυσικοί και οικείοι όροι στους χρήστες του διαδικτύου, ίσως μικρά εμπόδια για την πλήρη αναγνωστική απόλαυση από τους τεχνολογικά αναλφάβητους. (Στην Ελλάδα μόνο 60% περίπου είναι χρήστες διαδικτύου και στην Κύπρο 65%. Όχι και σπουδαίες επιδόσεις).
Μαθαίνουμε τον δολοφόνο κάπου τριάντα σελίδες πριν το τέλος. Αλλά στις τελευταίες γραμμές μια αιφνίδια ανατροπή μας δημιουργεί την εύλογη υποψία ότι η "Μπλε πολυκατοικία" θα έχει συνέχεια.

Τετάρτη, Μαΐου 31, 2017

Λίγες και μια νύχτες

Ισίδωρος Ζουργός
Λίγες και μια νύχτες
Πατάκης, 2017
(ebook)
Ιστορία μιας ζωής, ιστορία μιας πόλης και ιστορία του 20ου αι. θα μπορούσε συνοπτικά  να χαρακτηριστεί το καινούριο βιβλίο του Ισίδωρου Ζουργού. Πόλη η Θεσσαλονίκη και σε μικρότερο βαθμό  ο Πειραιάς, η Οδησσός, η Μασσαλία, η Αμβέρσα, οι χώροι όπου κινείται ο ήρωάς του, ο Λευτέρης Ζεύγος ή Ευγένιος Ζιρντό.
Για  άλλη μια φορά ο γνωστός συγγραφέας μας ταξιδεύει στο παρελθόν, αρκετά πιο κοντά μας από τον αιώνα στον οποίο έζησε ο Ματίας Αλμοσίνο. Βρισκόμαστε στις αρχές του 20ου αι., συγκεκριμένα στο 1909, όταν ο έκπτωτος σουλτάνος Αβδούλ Χαμίτ εγκαθίσταται σε μια έπαυλη στη Θεσσαλονίκη, την έπαυλη Αλλατίνι, στη συνοικία των Εξοχών, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η λεωφόρος Βασιλίσσης Όλγας. Ήταν μια συνοικία με ωραίες επαύλεις που αντίκρυζαν τη θάλασσα, με εύπορους κατοίκους, κατά το πλείστον Εβραίους. Ανάμεσά τους και ο Αλπερέν Μπέης, σύμβουλος του σουλτάνου, εμφανιζόμενος ως μουσουλμάνος αλλά με εβραϊκές ρίζες.
Η νεαρή κόρη του Αλπερέν, η Μιρζά, επισκέπτεται τα βράδια τον σουλτάνο και ακούει τις αφηγήσεις του, σε μια αντιστροφή, θα λέγαμε, του ρόλου της Σεχραζάτ. Ο εντεκάχρονος γιος του κηπουρού της έπαυλης, ο Λευτέρης Ζεύγος, που κρυφακούει  τις βραδινές αφηγήσεις, ερωτεύεται τη νεαρή κόρη του Αλπερέν, τη Μιρζά. Είναι απ' εκείνους τους έρωτες που όσες γυναίκες κι αν γνωρίσει (και θα γνωρίσει πολλές) θα στοιχειώνει  ως το τέλος τη ζωή του.
Ο μικρός Λευτέηρης μεγαλώνει, η Μιρζά ανταποκρίνεται στον έρωτά του, αλλά ο πατέρας της και η ζωή θα τους χωρίσει για δεκαετίες ωσότου ξανασυναντηθούν. Η ζωή του Λευτέρη θα ακολουθήσει τις ιστορικές περιπέτειες του αιώνα. Τον διχασμό Βασιλιά-Βενιζέλου, την επιστράτευση, την αποστολή στην Ουκρανία στο πλάι του Λευκού στρατού, την αυτομόληση, τη φυγή μέσα από τη χιονισμένη στέπα, την άφιξη, με άλλο όνομα πια, στη Μασσαλία. Ο Λευτέρης λέγεται τώρα Ευγένιος Ζιρντό. Με τις κατάλληλες γνωριμίες, με τη βοήθεια της τύχης, των συμπτώσεων, των  ικανοτήτων του και των Γαλλικών που είχε μάθει από τη Γαλλίδα μητέρα του, θα γίνει ένας πλούσιος τυχοδιώκτης. Η ζωή και η δράση του τις επόμενες έξι περίπου δεκαετίες του 20ου αι. διεξάγεται αναπόφευκτα στο αντίστοιχο ιστορικό περιβάλλον, δίνοντας αφορμή στον συγγραφέα να αναφερθεί στα σχετικά ιστορικά γεγονότα. Από τον ελληνικό διχασμό στη Ρωσική Επανάσταση, από τη Μικρασιατική Καταστροφή και την προσφυγιά στον Πειραιά στον Μεταξά, τον Χίτλερ και το Άουσβιτς, στο διωγμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, στα Σεπτεμβριανά του '55 στην Κωνσταντινούπολη και πλήθος άλλα. Από τη μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης του 1917 ως το γκρέμισμα των ωραίων σπιτιών και την αντιπαροχή παρακολουθούμε τη σταδιακή μεταμόρφωση της Θεσσαλονίκης.
Ένα ωραίο, πρωτότυπο εύρημα του συγγραφέα είναι τα κεφάλαια που τιτλοφορεί "Στάσιμα". Σ' αυτά μαθαίνουμε ότι αυτό που διαβάζουμε είναι η μυθιστορηματική εκδοχή της πραγματικής ζωής του Ζιρντό. Γέρος πια και μισότυφλος, ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου προσλαμβάνει ως αναγνώστη τον νεαρό Ορέστη. Του αφηγήθηκε τη ζωή του κι εκείνος τη μετουσίωσε σε μυθιστόρημα που τώρα, στη "μια" νύχτα του τίτλου, του διαβάζει. Είναι ένα πολύ ωραίο εύρημα. Όχι μόνο γιατί προσδίνει αληθοφάνεια στο μυθιστόρημα, αφού αυτό που διαβάζουμε, μας λέει, είναι η εξιστόρηση της ζωής ενός υπαρκτού προσώπου, αλλά και γιατί δίνεται η ευκαιρία στους διαλόγους Ζιρντό-Ορέστη να θιγούν θέματα λογοτεχνίας. "Δεν έγιναν έτσι τα πράγματα", σχολιάζει συχνά ο Ζιρντό, ή, "δεν απέδωσες σωστά τη ζωή μου". Και ο Ορέστης να απαντά: "Αυτός που θα μείνει στη μνήμη των επόμενων γενεών θα είναι ο φτιαγμένος από λέξεις και όχι από σάρκα". Το επιβεβαιώνει στην πράξη ο Ζουργός εμφανίζοντας τον Γιούγκερμαν του Καραγάτση ως ένα υπαρκτό πρόσωπο που μπαίνει στη ζωή του Ζιρντό, που συνεταιρεύει μάλιστα μαζί του σε μια κλωστοϋφαντουργία.
Το "Λϊγες και μια νύχτες" είναι ένα πολυσέλιδο, πολυπρόσωπο βιβλίο που μέσα από την ιστορία μιας πολυκύμαντης ζωής καταγράφει λογοτεχνικά την ιστορία του μεγαλύτερου μέρους του 20ου αι. Η Θεσσαλονίκη ως χώρος, με την ιστορία και τις μεταμορφώσεις της, που υπήρξε προσφιλής λογοτεχνικός χώρος για πολλούς λογοτέχνες (θυμάμαι για παράδειγμα τα εξαίσια διηγήματα του Γιώργου Ιωάννου) δεν παύει να εμπνέει τους συγγραφείς και να γοητεύει τους αναγνώστες.

Τετάρτη, Μαΐου 17, 2017

Αυτοί που φεύγουν κι αυτοί που μένουν

Έλενα Φερράντε
Αυτοί που φεύγουν κι αυτοί που μένουν
[Η Τετραλογία της Νάπολης, βιβλίο τρίτο]
Μετ. Δήμητρα Δούση
Πατάκης, 2017
"Βλέποντας τη Νάπολη με τη ματιά της Φερράντε, τη βλέπεις σαν ένας ντόπιος", γράφει στους NewYorkTimes η Ann Mah, δημοσιογράφος γνωστή για τα ταξιδιωτικά της κείμενα. Συμπληρώνει η ίδια: "Σε μια επίσκεψή μου τον Σεπτέμβρη η σειρά των βιβλίων (της Φερράντε) με οδήγησαν μακριά από τους συνήθεις τουριστικούς χώρους και με βοήθησαν να εξηγήσω την κοινωνική, οικονομική και γεωγραφική κατάσταση της πόλης". Συνεχίζει λέγοντας πως περπάτησε την πόλη όχι κρατώντας έναν τουριστικό οδηγό ή χάρτη αλλά την "Τετραλογία" της Φερράντε: Η υπέροχη φίλη μου, Το νέο όνομα, Αυτοί που φεύγουν κι αυτοί που μένουν, Το παιδί που εξαφανίστηκε (το τελευταίο δεν έχει ακόμα κυκλοφορήσει στα Ελληνικά). Για παράδειγμα, η Rione Luzzatti είναι η εργατική φτωχογειτονιά όπου μεγάλωσαν η Λίλα και η Έλενα, στη Piazza Municipio είναι το θυρωρείο όπου εργαζόταν ο πατέρας της Έλενας, αυτό το ογκώδες κτήριο είναι το Λύκειο που τέλειωσε η Έλενα, η Piazza dei Martiri είναι η κομψή πλατεία όπου επιστρέφουν ξανά και ξανά οι ήρωες του βιβλίου. Εδώ είναι και το βιβλιοπωλείο Feltrinelli, όπου η Έλενα παρουσιάζει το βιβλίο της, αυτός είναι ο αριστοκρατικός δρόμος Chiaia, εδώ είναι η οδός Vittorio Emmanuele, όπου βρισκόταν το σπίτι της καθηγήτριάς της και η Έλενα για πρώτη φορά έρχεται σε επαφή με μια άλλη κοινωνική τάξη, εδώ στην οδό Rettifilo η Λίνα αγόρασε το νυφικό της κ.λπ. κ.λπ.
Μόλις τέλειωσα το τρίτο από τα τέσσερα βιβλία της Φερράντε, με το αναγνωστικό ενδιαφέρον να ακολουθεί ανιούσα πορεία. Ίσως γιατί τώρα περιορίστηκαν τα πρόσωπα. Δεν έπαψαν βέβαια να υπάρχουν όλοι οι χαρακτήρες που γνωρίσαμε στα δυο προηγούμενα βιβλία της σειράς, τώρα όμως το αφηγηματικό φως καταυγάζει περισσότερο τις δυο φίλες, τις οικογένειές τους, τους συντρόφους τους και λιγότερο τον υπόλοιπο περίγυρο.
Οι δυο φίλες, η Λίλα και η Έλενα μεγαλώνουν. Γεννημένες το 1944, τις συναντάμε τώρα κάπου στα τριάντα τους, τη δεκαετία του '70. Η Λίλα, που παρά τις πνευματικές και άλλες ικανότητές της σταματά τη μόρφωσή της με την αποφοίτησή της από το δημοτικό, παντρεμένη στα 16 της, έχει ένα γιο, έχει χωρίσει από τον άντρα της, τον Στέφανο, και μετά από μια σύντομη συμβίωση με τον Νίνο, τον παλιό, κρυφό έρωτα της Έλενας, ζει τώρα με το παιδί της και τον Έντσο. Κι ενώ για την επιβίωσή της αγωνίζεται κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες εργάτρια σ' ένα εργοστάσιο αλλαντικών, θα έρθει σε επαφή και θα εργοδοτηθεί στους πρωτόγονους υπολογιστές, μια άγνωστη για τον κόσμο έννοια, που τώρα αρχίζουν να  κάνουν την εμφάνισή τους.
Η Έλενα, αν και δεν φαινόταν τόσο χαρισματική όσο η Λίλα, είχε ακολουθήσει μια πιο επιτυχημένη πορεία. Σπούδασε στην Πίζα, γνώρισε και παντρεύτηκε τον Πιέτρο Αϊρότα, από καλή οικογένεια, καθηγητή πανεπιστημίου, έγραψε ένα πολύ επιτυχημένο βιβλίο, αγωνίζεται να γράψει ένα δεύτερο, ενώ έχει αποκτήσει και δυο κόρες.
Οι σχέσεις των προσώπων και η πορεία τους στη ζωή δεν συμβαίνουν ασφαλώς στο κενό. Η πολιτική κατάσταση στην Ιταλία, η σύγκρουση κομμουνισμού-φασισμού, η διεκδίκηση των εργατικών δικαιωμάτων, η απελευθέρωση της  γυναίκας, αποτελούν το πολιτικο- κοινωνικό-οικονομικό φόντο της ιστορίας. Όχι βέβαια με διακηρύξεις και μακροσκελείς περιγραφές, αλλά με γεγονότα ενταγμένα φυσιολογικά στη δράση των προσώπων.
Πολλοί προσπαθούν να εντοπίσουν ποια ή ποιος κρύβεται κάτω από το ψευδώνυμο Έλενα Φερράντε, μια και τίποτα δεν είναι γνωστό για τη συγγραφέα της "Τετραλογίας της Νάπολης". Νομίζω δεν έχει καμιά σημασία. Σημασία έχει ότι πρόκειται για ένα ελκυστικό βιβλίο, ένα βιβλίο που εκπέμπει  μεγάλη αγάπη για τον γενέθλιο τόπο, που αναπαριστά με πειστικότητα αλλά χωρίς μακροσκελείς, ανιαρές περιγραφές του χώρου και του χρόνου. Όλα προβάλλουν με φυσικότητα μέσα από τον άνθρωπο και τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Εν τέλει, ένα βιβλίο που αξίζει, πιστεύω, τις επαινετικές κριτικές που δέχτηκε παγκοσμίως.

Τρίτη, Μαΐου 09, 2017

Το άλλο Κρυφό Σχολειό



Τάκη Γεωργίου, Το Άλλο Κρυφό Σχολειό
[Θεσμός του Σχολείου των Κρυφών Μηνυμάτων]
Κ.Μ Ζαχαράκης, 2017

Είναι πολύ πρόσφατη η διαμάχη, οι διαφωνίες, οι συζητήσεις, γύρω από το θέμα «Κρυφό σχολειό». Με πάθος αμφισβητήθηκε η ύπαρξη και λειτουργία του κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, με το ίδιο πάθος υποστηρίχθηκε. Ο γιατρός και συγγραφέας Τάκης Γεωργίου έρχεται με το καινούριο βιβλίο του να δώσει μια άλλη διάσταση, μια διαφορετική ερμηνεία του όρου «Κρυφό Σχολειό».
Αφού παραθέσει τα στοιχεία που συνέβαλαν στην ενίσχυση της άποψης για την ύπαρξη του Κρυφού Σχολειού, όπως είναι το γνωστό παιδικό τραγουδάκι «Φεγγαράκι μου λαμπρό…»,  το ποίημα του Ιωάννη Πολέμη «Απ’ έξω μαυροφόρα απελπισιά…» και πολύ περισσότερο ο πίνακας του Νικολάου Γύζη, με τον ιερέα να διδάσκει τα συγκεντρωμένα γύρω του παιδιά στο ημίφως της εκκλησιάς, ο Γεωργίου δεν εστιάζει στην αντιπαράθεση της ύπαρξης ή μη του Κρυφού Σχολειού. Δίνει ένα διαφορετικό νόημα στον όρο «Κρυφό Σχολειό», υποστηρίζοντας την διαμέσου των αιώνων λειτουργία του «Θεσμού του σχολείου των κρυφών μηνυμάτων». Όπως ο ίδιος γράφει, «με τον όρο «Το άλλο Κρυφό Σχολειό» καθορίζεται ο «Θεσμός του Σχολειού των Κρυφών Μηνυμάτων». Πρόκειται για τον διαχρονικό θεσμό ή καλύτερα για τον κανόνα συλλογικής συμπεριφοράς και δράσης, που συντηρούσε τη μεγαλειώδη ιστορική μνήμη της αρχαίας ελληνικής σοφίας και την προσδοκία της ελευθερίας».
Στο ευσύνοπτο, πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του, με παράθεση και παραπομπή σε πλείστες ιστορικές πηγές, διατρέχει αιώνες ελληνικής Ιστορίας εντοπίζοντας τα γεγονότα, τους θεσμούς, τα πρόσωπα, διαμέσου των οποίων διατηρήθηκαν η γλώσσα, η εθνική συνείδηση, η γνώση του ιστορικού μεγαλείου του Γένους και η προσδοκία της ελευθερίας.
Ξεκινά από τις διώξεις των εθνικών κατά τους πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού, δηλαδή την καταστροφή οτιδήποτε ελληνικού ως ταυτόσημου με την ειδωλολατρία, το σπάσιμο των αγαλμάτων, το κλείσιμο της Πλατωνικής Ακαδημίας, τον τερματισμό των Ολυμπιακών Αγώνων, τις διώξεις των φιλοσόφων (με πιο χαρακτηριστική τη δολοφονία της φιλοσόφου και μαθηματικού Υπατίας). Προχωρεί στην Τουρκοκρατία με όλη τη γνωστή καταπίεση και καταδυνάστευση του ελληνικού πνεύματος και φτάνει ως τις μέρες μας με το κλείσιμο των σχολείων κατά τη διάρκεια του Ενωτικού Αγώνα της ΕΟΚΑ (1955-1959) και καταλήγει με τη δεύτερη, όπως την ονομάζει, Τουρκοκρατία και την καταπίεση των σχολείων στην Καρπασία.
Μέσα σε όλες αυτές τις ιστορικές περιόδους λειτούργησε, κατά τον συγγραφέα, «Το άλλο Κρυφό Σχολειό», ο «Θεσμός του Σχολείου των Κρυφών Μηνυμάτων». Άλλοτε με τους εθνικούς δασκάλους όπως ήταν ο Λιβάνιος (314-393 μ.Χ.), άλλοτε με τους κρυπτοεθνικούς λογίους του Βυζαντίου όπως ο Μιχαήλ Ψελλός, ο Πατριάρχης Φώτιος (810-893) και άλλοι, διασώθηκαν τα κλασικά κείμενα, η ελληνική γλώσσα και προπαντός η ελληνική εθνική συνείδηση.
Επιπλέον, τα ήθη και τα έθιμα, η λογοτεχνία στο Βυζάντιο, ποίηση, μυθιστόρημα, χρονογραφία, μεγάλοι δάσκαλοι του Άλλου Κρυφού σχολειού (ο Γεώργιος Πλήθων-Γεμιστός, ο Βησσαρίων, ο τελευταίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Παλαιολόγος), τα πάμπολλα επαναστατικά κινήματα επί Τουρκοκρατίας, οι θρύλοι και οι παραδόσεις, τα δημοτικά τραγούδια, τα κλέφτικα, οι Προφητείες και πολλά άλλα μέσα συνέβαλαν στη συνέχεια του ελληνισμού. Αξιοσημείωτο το κεφάλαιο στο οποίο δίνει παραδείγματα ακόμα και γονιδιακής συνέχειας.
Το βιβλίο κλείνει με αναφορά στο «Άλλο Κρυφό Σχολειό», αυτό της Αγίας Τριάδας και στη δασκάλα Ελένη Φωκά. Σχέδια των παιδιών και κείμενά τους, δείγματα των οποίων παραθέτει στο τέλος του βιβλίου, στοιχειοθετούν την ύπαρξη του Κρυφού Σχολειού.
Το βιβλίο του Τάκη Γεωργίου, αν και στηριγμένο στη μελέτη και γνώση των πηγών, δεν αποφεύγει τις προσωπικές απόψεις. Συχνά, ενίοτε και με χιούμορ, παραλληλίζει τα ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα με σύγχρονες καταστάσεις, αναφέροντας και προσωπικές εμπειρίες. 
Ασφαλώς, όπως κάθε προσωπική άποψη έτσι και οι απόψεις του συγγραφέα είναι πιθανόν να προκαλέσουν προβληματισμό, να γίνουν αφορμή για συζήτηση ή ακόμα και να αμφισβητηθούν. Κανένας όμως δεν μπορεί να αμφισβητήσει τη μεγάλη αγάπη του συγγραφέα για το Έθνος, την αισιοδοξία και την πίστη του στη συνέχεια του Ελληνισμού.