Φαρενάιτ 451

Ρέη Μπράντμπερη
Φαρενάιτ 451
Εκδ. Γρηγόρη, χ.χ.
Μετ. Τζένη Βαγιάνου

Παλιό, γνωστό, πολυμεταφρασμένο (μόνο στα ελληνικά κυκλοφορούν τέσσερις εκδόσεις σε διαφορετικές μεταφράσεις), μεταφερμένο στον κινηματογράφο από τον Φρανσουά Τρυφό (1966), το βιβλίο του Μπράντμπερη αποτελεί εμβληματικό έργο επιστημονικής φαντασίας. Γραμμένο το 1953 διαβάζεται σήμερα όχι σαν φαντασία πια, αλλά σαν μια σημερινή πραγματικότητα, αφού πολλά από όσα ο Μράντμπερη φαντάστηκε αποτελούν τώρα υλοποιημένο παρόν: Η κυριαρχία της εικόνας, η μουσική που σε ξεκουφαίνει, η καταφυγή στα ηρεμιστικά, η αποξένωση, η απομάκρυνση από τη φύση, η ταχύτητα, η τεχνολογία, η υποβάθμιση του βιβλίου...

Στο σπίτι του μέλλοντος, όπως προφητικά το περιγράφει ο συγγραφέας, οι τοίχοι του σαλονιού είναι τεράστιες τηλεοράσεις από όπου διαρκώς ακούγονται ήχοι (πόσο απέχουμε σήμερα αναζητώντας ολοένα και μεγαλύτερες τηλεοράσεις;) Οι άνθρωποι έχουν διαρκώς στ' αυτιά τους την "αχηβάδα" ή "σκώρο", όπως μεταφράζεται, μικροσυσκευές από τις οποίες και πάλι διαρκώς εκπέμπονται ήχοι Άραγε δεν είναι μια γνώριμη σημερινή εικόνα της νεολαίας μας; Και πόσο τα χάπια που κατανάλωναν οι άνθρωποι του Μπράντμπερη για να ηρεμήσουν από την ένταση που δημιουργούσε ο τεχνολογικός πολιτισμός, σε σημείο που χρειάζονταν πλύση στομάχου, διαφέρουν από τα ηρεμηστικά, τα αγχολυτικά και τα υπνωτικά χάπια που σήμερα καταναλώνονται;

Κεντρικό πρόσωπο στο μυθιστόρημα είναι ο πυροσβέστης Γκάη Μόνταγκ. Ένας πυροσβέστης που όπως και οι υπόλοιποι πυροσβέστες, δεν σβήνει αλλά ανάβει φωτιές για να κάψει βιβλία. Σ' αυτό τον μελλοντικό κόσμο τα βιβλία έχουν απαγορευτεί, γιατί δημιουργούν προβληματισμό, αμφισβήτηση, δυστυχία, σε μια κοινωνία που το μόνο που θέλει και επιδιώκει είναι να είναι ευτυχισμένη. Δέκα χρόνια ο Μόνταγκ ασκεί αυτό το επάγγελμα. Η αμφιβολία όμως αρχίζει να τον κυριεύει και  προβληματίζεται, όταν μια γυναίκα της οποίας έκαιγαν το σπίτι γιατί βρέθηκαν σ' αυτό βιβλία, αρνείται να φύγει και καίγεται μαζί με τα βιβλία της. Ο προβληματισμός του Μόνταγκ θα ενισχυθεί ακόμα περισσότερο όταν συναντάει ένα κορίτσι, την Κλάρις, να περπατά στη γειτονιά, πράγμα πολύ ανυνήθιστο μια και όλοι εποχούνται και μάλιστα τρέχοντας με ιλιγγιώδη ταχύτητα, που του μιλάει για την ομορφιά της φύσης και για περασμένες εποχές, τότε που οι άνθρωποι είχαν χρόνο, κάθονταν στις βεράντες τους, συνομιλούσαν μεταξύ τους, είχαν κάτι να πουν. Ο Μόνταγκ μπαίνει στον πειρασμό να κλέψει μερικά βιβλία. Τώρα κινδυνεύει και ο ίδιος.

Αργότερα  θα συναντήσει τον Φάμπερ, έναν πρώην καθηγητή λογοτεχνίας που θα του αποκαλύψει πως μέσα σ' αυτόν τον ζοφερό κόσμο υπάρχει μια αχτίδα ελπίδας. Μια μυστική κοινότητα έχει δημιουργηθεί από ανθρώπους-βιβλία. Καθένας αναλαμβάνει να απομνημονεύσει ένα βιβλίο. Κάποιος είναι η  "Πολιτεία" του Πλάτωνα, άλλος  ο Άινσταϊν, ο Αριστοφάνης, ο Λίνκολ κ.λπ. (Βεβαίως σήμερα με τη διαδικτυακή μεταφορά και γραφή των βιβλίων, τίποτα δεν χάνεται, αλλά αυτό βέβαια δεν μπόρεσε να το φανταστεί ο Μπάντμπερη).  Το μυθιστόρημα τελειώνει αισιόδοξα: Το βιβλίο, με τη μια ή την άλλη μορφή, δεν θα χαθεί.

Σημ. 1. Ο τίτλος αναφέρεται στη θερμοκρασία στην οποία μπορεί να δημιουργηθεί αυτανάφλεξη. Δηλ. κάποια υλικά, όπως το χαρτί, κάτω από ορισμένες συνθήκες, όταν φτάσουν σ' αυτή τη θερμοκρασία αναφλέγονται από μόνα τους.

2. Προτιμήστε να διαβάσετε μια διαφορετική έκδοση απ' αυτήν του "Γρηγόρη". Είναι και κακή έκδοση και κακή μετάφραση.

Τζούλιαν

Π.Ντ.Τζέημς
Τζούλιαν
Πατάκης, 1995
Μετ. Σώτη Τριανταφύλλου

Μπορεί η Π.Ντ. Τζέημς (1920-2014) να μην έχει τη φήμη, την αναγνωρισιμότητα ή τη θέση που κατέχει η Άγκαθα Κρίστι στην αστυνομική λογοτεχνία, όμως δεν παύει να είναι κι αυτή μια  σημαντική συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων. Με άλλο ύφος, με διαφορετική προσέγγιση στο θέμα φόνος-έρευνα, μ' έναν βασικό ντετέκτιβ, τον Νταλγκλίς, που όχι μόνο αγαπά την ποίηση αλλά είναι και ο ίδιος ποιητής, έχει γράψει πολύ ενδιαφέροντα αστυνομικά μυθιστορήματα.

Όμως το "Τζούλιαν", έργο του 1995, δεν είναι απλώς αστυνομικό μυθιστόρημα. Συνδυάζοντας στοιχεία επιστημονικής φαντασίας (κάποια θυμίζουν"1984") με την αστυνομική πλοκή, με κεντρικό χαρακτήρα έναν καθηγητή, τον Τέο Φαρόν, καθηγητή στην Οξφόρδη, έμμεσα προσπαθεί με το έργο αυτό να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου για το ζοφερό μέλλον που αναμένει την ανθρωπότητα.

Το έργο τοποθετείται στο 2021. Εδώ και είκοσι χρόνια δεν έχει γεννηθεί κανένα παιδί, όχι μόνο στην Αγγλία αλλά πουθενά στον κόσμο. Μια επιδημία στειρότητας έχει απλωθεί παντού. Την Αγγλία κυβερνά ένας δικτάτορας, Φύλακας αποκαλείται, ξάδερφος του Φαρόν, με τον οποίο πέρασαν ευχάριστα κι αγαπημένα τα παιδικά τους χρόνια, αλλά τώρα έχουν πολύ διαφορετικές αντιλήψεις. Όλοι οι άντρες υποβάλλονται υποχρεωτικά σε εξετάσεις σπέρματος, ψάχνοντας για κάποιον με τον οποίο θα μπορούσε να συνεχιστεί η ζωή στη γη. Οι γυναίκες αντικαθιστούν τα παιδιά που τόσο λαχταρούν με κούκλες, κάνουν βαφτίσεις με...γατάκια, χωριά ερημώνονται, ενώ η φύση καταλαμβάνει ολοένα και μεγαλύτερο μέρος. Οι πολύ γέροι οδηγούνται στη λεγόμενη Αποδήμηση, μια μαζική, αναγκαστική αυτοκτονία, ενώ Παρεπίδημοι είναι οι μετανάστες που εκτελούν τις κατώτερες εργασίες και αντιμετωπίζονται με τρόπο βασανιστικό και εξευτελιστικό. Η τελευταία γενιά που ήρθε στον κόσμο ονομάζονται Ωμέγα. Είναι μια γενιά όμορφη αλλά σκληρή, εγωιστική, βάρβαρη. Ο κόσμος όπως τον ξέρουμε οδεύει προς το τέλος του. Και γιατί όχι; Γιατί αυτό είναι απίθανο; "Απ' τα τέσσερα δισεκατομμύρια μορφών ζωής που υπήρχαν σ' αυτόν τον πλανήτη, τα τρία δισεκατομμύρια εννιακόσια εξήντα εκατομμύρια έχουν πια εξαφανιστεί. Το γιατί δεν το ξέρουμε. Μερικά εξέλιπαν αναίτια, μερικά λόγω φυσικών καταστροφών, άλλα καταστράφηκαν από μετεωρίτες και αστεροειδή. Αν πάρουμε υπ' όψη αυτούς τους μαζικούς αφανισμούς, φαίνεται παράλογο να υποθέσουμε πως ο homo sapiens θα εξαιρεθεί. Το είδος μας θα αποδειχθεί το πλέον βραχύβιο, ένα απλό βλεφάρισμα θα έλεγε κανείς, στο μάτι του χρόνου."

Ο Τέο Φάρον, που ως καθηγητής αναφέρεται συχνά και σε έργα της αγγλικής κυρίως λογοτεχνίας, διαζευγμένος, γνωρίζει μια κοπέλα, τη Τζούλιαν, η οποία είχε παρακολουθήσει μερικά από τα μαθήματά του. Μια μέρα εκείνη τον συναντά και τον οδηγεί σε μια μυστική συνάντηση όπου μια μικρή ομάδα που αντιδρά στην όλη πολιτική του δικτάτορα-Φύλακα, ετοιμάζει μια έμπρακτη αντίδραση και ζητά από τον Φάρον, ως συγγενή του δικτάτορα, να τους βοηθήσει. Η συνέχεια είναι γεμάτη περιπέτειες και ανατροπές. Η Τζούλιαν, που είναι παντρεμένη, μένει έγκυος. Είναι σαν ένα θαύμα που όλοι θέλουν να οικειοποιηθούν. Σαν να μην έχει τελειώσει ο κόσμος, είναι μια αμυδρή ελπίδα πως ο homo sapiens δεν θα εξαφανιστεί. Ακολουθεί καταδίωξη μέσα από μια ερημωμένη ύπαιθρο, δολοφονίες, προσπάθεια να κρατηθεί μυστική η εγκυμοσύνη γιατί όποιος θα έχει το παιδί θα αποκτήσει δύναμη, θα κυριαρχήσει.

Είναι ένα βιβλίο ζοφερό. Αλλά κι ένα βιβλίο που μας κρούει τον κώδωνα του κινδύνου. Μήπως και σήμερα δεν μιλάμε για την κλιματική αλλαγή, μήπως δεν εμφανίζονται συνεχώς αρρώστιες και ιοί που εξοντώνουν χιλιάδες ανθρώπους; Πολλοί είναι αυτοί που προλέγουν το τέλος του κόσμου όπως τον ξέρουμε. Η Π.Ντ. Τζέημς μας το είπε με το "Τζούλιαν". Ταυτόχρονα όμως μας αφήνει μια αχτίδα φωτός. Θα κυριαρχήσει άραγε;

Σημ. Το βιβλίο γυρίστηκε σε ταινία με τον τίτλο "The children of men".

Μηχανές σαν κι εμένα

Ίαν ΜακΓιούαν
Μηχανές σαν κι εμένα
Πατάκης, 2019
Μετ. Κατερίνα Σχινά

Η λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας πάντα με γοήτευε. Όχι η φαντασία που αναφέρεται σε εξωγήινους, σε άλλους γαλαξίες και αστερισμούς, αλλά η φαντασία που τοποθετεί τα δημιουργήματά της στη γη μας, αυτόν τον μικρό πλανήτη που ξέρουμε και στον οποίο πολλά απ' αυτά που η φαντασία των λογοτεχνών δημιούργησε έχουν ήδη παραγματοποιηθεί.

Μικρή με συνάρπαζε ο Ιούλιος Βερν, αργότερα το "1984", ο "Θαυμαστός καινούριο κόσμος", το "Φάνεραϊτ 451", το "Μη μ' αφήσεις ποτέ", για ν' αναφέρω πρόχειρα μερικά που θυμάμαι. Με είχε επίσης συναρπάσει το "Εγώ το ρομπότ" του Ισαάκ Ασίμοφ, του οποίου  έχω μια έκδοση του 1974 (Κάκτος). Κατανοητή λοιπόν η ανυπομονησία μου να διαβάσω το "Μηχανές σαν και μένα", όχι μόνο για το θέμα, αλλά και γιατί προέρχεται από έναν ιδιαίτερα αγαπημένο συγγραφέα. Και πραγματικά δεν με απογοήτευσε. 

Πρωτοπρόσωπος αφηγητής, κύριο πρόσωπο του βιβλίου, είναι ένας τριαντάχρονος νέος, ο Τσάρλι, με πτυχίο ανθρωπολογίας και ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα ηλεκτρονικά, που αφού πέρασε από διάφορες ασχολίες, καταφέρνει να εξασφαλίζει το πενιχρό του εισόδημα παίζοντας στο χρηματιστήριο μέσω υπολογιστή. 

Το έργο τοποθετείται στο 1982, σ' ένα Λονδίνο πιο πολύ όμοιο με το σημερινό παρά με το τότε. Ο συγγραφέας όμως αλλάζει την πραγματικότητα. Ο πόλεμος των Φώκλαντ λήγει με ήττα της Αγγλίας και η Θάτσερ χάνει τις εκλογές που ακολουθούν. Δεν ξέρω τη χρησιμότητα αυτών των αναχρονισμών. Στους οποίους προστίθεται ακόμα ένας, με ιδιαίτερο λόγο παρουσίας: Ο Άλαν Τιούρινγκ. Ιστορικό πρόσωπο, κρυπτογράφος με ξεχωριστή σημασία στο Β΄Π΄Πόλεμο, θεωρούμενος πατέρας των  υπολογιστών και της  τεχνητής νοημοσύνης, που είχε πεθάνει ήδη το 1950, εμφανίζεται στο βιβλίο να ζει, να συναντιέται και να συζητά με τον Τσάρλι, ο οποίος τον εκτιμά, τον θαυμάζει, τον σέβεται, πιθανότατα συναισθήματα του συγγραφέα για τον ξεχωριστό αυτόν επιστήμονα.

Μια κληρονομιά επιτρέπει στον Τσάρλι να αγοράσει έναν από τα 25 πανάκριβα ανθρωποειδή που μόλις έχουν δημιουργηθεί και διατέθηκαν στην αγορά: 12 άνδρες που ονομάζονται Αδάμ και 13 γυναίκες με το όνομα Εύα. Πανομοιότυπα με ανθρώπους, δεν ξεχωρίζουν καθόλου από πραγματικούς. Όχι μόνο στην εμφάνιση, αλλά στην όλη συμπεριφορά, στην ομιλία, στο τι μπορούν να κάνουν. Στις γνώσεις ανώτεροι. Μπορούν όμως να εφοδιαστούν και με συναισθήματα; Μπορεί για παράδειγμα ο Αδάμ να ερωτευτεί τη Μιράντα;

Μα πέρα από τα συναισθήματα είναι πολλά άλλα για τα οποία δημιουργείται προβληματισμός. Μπορούμε να τοποθετήσουμε στο δημιούργημά μας την ικανότητα να παίρνει αποφάσεις σε διλημματικές καταστάσεις; Μπορούμε να του διδάξουμε την ικανότητα να κρύβει τις σκέψεις του; Να λέει ψέματα; Τι κόσμος θα είναι αυτός που ό,τι σκεφτόμαστε θα λέγεται; Ελάχιστοι μόνο από τους προβληματισμούς που μέσα από την ενδιαφέρουσα πλοκή αλλά και τις συζητήσεις Τσάρλι-Ντιούρινγκ ή Τσάρλι-Μιράντα-Αδάμ ή άλλα ακόμα πρόσωπα δημιουργούνται Θα μπορούν τα ανθρωποειδή του μέλλοντος να γράψουν ποίηση; Ο Αδάμ του Τσάρλι μπορεί. Έχει γράψει χιλιάδες χαϊκού. Λίγο πριν το αναπάντεχο τέλος τους απαγγέλλει ακόμα ένα. Τους λέει: "Ελπίζω πως θ' ακούσετε...ένα τελευταίο χαϊκού. Χρωστάει οφειλές στον Φίλιπ Λάρκιν. Αλλά δεν είναι για φύλλα και δέντρα. Είναι για μηχανές σαν κι εμένα και ανθρώπους σαν κι εσάς και για το κοινό μας μέλλον...για τη θλίψη που αναπόφευκτα θα έρθει. Θα συμβεί. Με βελτιώσεις μέσα στο χρόνο...θα σας ξεπεράσουμε...και θα διαρκέσουμε περισσότερο από εσάς...Έστω κι αν σας αγαπάμε. Πιστέψτε με, αυτοί οι στίχοι δεν εκφράζουν θρίαμβο...Μόνο θλίψη και μεταμέλεια.

Πέφτουν τα φύλλα

Βγαίνουν για μας καινούρια.

Μα όχι για σένα.

Το απρόοπτο τέλος δεν λύνει βέβαια τις απορίες μας, δεν απαντά στους προβληματισμούς μας. Πολλά απ' όσα ζούμε σήμερα στον τομέα της τεχνολογίας τα θεωρούσαμε κάποτε μόνο επιστημονική φαντασία. Ποιος ξέρει τι μπορεί να συμβεί όταν εμείς δεν θα είμαστε πια εδώ;

Υ.Γ. "Υπάρχω". Τραγουδά ο Καζαντζίδης. Κι εγώ υπάρχω, νεκραναστημένη ύστερα από δυο μήνες απουσία. Κι αν ξανααπουσιάσω από το blog δεν θα' ναι από δική μου επιλογή. Εύχομαι να είμαι ακόμα για πολύ εδώ.

Εικόνες από το τίποτα

Δεν μπορώ να πω ότι με ελκύει ιδιαίτερα το λογοτεχνικό είδος της επιστημονικής φαντασίας, αν και κατά καιρούς τέτοια βιβλία υπήρξαν σταθμός στη λογοτεχνία. Ολόκληρες γενιές μεγαλώσαμε με τα βιβλία του Ιουλίου Βερν, που εξακολουθούν ακόμα να μας γοητεύουν. Θυμάμαι επίσης πόσο μου είχε αρέσει πριν από αρκετά χρόνια το "Εγώ το ρομπότ" του Ισαάκ Ασίμοφ. Και ποιος δεν έχει διαβάσει, δεν έχει δει την ταινία ή έστω δεν έχει ακούσει για το "1984" του Όργουελ ή ακόμη το εξαιρετικό "Φάρεναϊτ 451" ("Κάψτε τα βιβλία");

Εκτός από μερικές λοιπόν εξαιρέσεις το είδος με αφήνει σχετικά αδιάφορη κι έτσι άρχισα κάπως επιφυλακτικά να διαβάζω το "Εικόνες από το τίποτα" του Γιάννη Πέτσα (Captainbook.gr 2011). Σ' ένα διαστημόπλοιο που διασχίζει το διάστημα εδώ και εκατοντάδες χρόνια βρίσκονται δυο "άτομα", αν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε τους σημερινούς συμβατικούς όρους. Ο κυβερνήτης   και ο εγκέφαλος, ο ιθύνων νους, που ονομάζεται Όλεφ. "Ο κυβερνήτης ήταν ένας πολίτης του διαστήματος, προγραμματισμένος για να μπορεί να αντεπεξέλθει σ' έναν τεράστιο βαθμό δυσκολιών, ένας υπεράνθρωπος με βάση τα γήινα πρότυπα (...) είχε εκπαιδευτεί γι' αυτό περίπου τετρακόσια χρόνια στην ύπνωση κι ήταν έτοιμος για οτιδήποτε". Η ύπνωση ή ανάπλαση, όπως την αποκαλούσαν, ήταν "ένα είδος επαναπρογραμματισμού, κάτι παρόμοιο μ΄αυτό που στο δικό μας πολιτισμό οι διάφορες θεολογικές δοξασίες είχαν αποκαλέσει κατά καιρούς νεκρανάσταση ή μετενσάρκωση".

Σκοπός του ταξιδιού ήταν να εξερευνήσουν τις απαρχές του κόσμου. "Πριν υπάρξει χρόνος, πριν υπάρξει οτιδήποτε με τη μορφή που υποθέτουμε πως συνέβησαν αυτά που νομίζουμε, πριν τη μεγάλη έκρηξη, πριν την πρώτη στιγμή της δημιουργίας και πριν την έννοια του υπέρτατου όντος, τι υπήρξε;"

Ο κυβερνήτης και ο εγκέφαλος συζητούν διαρκώς. Όλες οι έννοιες που ξέρουμε και χρησιμοποιούμε θα έχουν άλλο νόημα σ' αυτή τη μελλοντική εποχή. Ακόμα και η  συζήτηση δεν γίνεται με σημερινούς όρους, είναι μια μεταβίβαση της σκέψης. Συζητούν για το χρόνο, τη γλώσσα, για το Θεό, για τη σκέψη ή για την ψυχή.

Και ξαφνικά, εκεί που ο αναγνώστης αρχίζει να βαριέται διερωτώμενος πού και πώς θα καταλήξει ο συγγραφέας, μια ξαφνική και μεγάλη ανατροπή αλλάζει τα πάντα στην αφήγηση και το ενδιαφέρον ανανεώνεται ως το απροσδόκητο τέλος.

Γενικά προτιμώ πιο σύγχρονα και πιο...γήινα αναγνώσματα, νομίζω όμως πως οι θιασώτες των βιβλίων επιστημονικής φαντασίας μπορούν να απολαύσουν ένα πρωτότυπο ανάγνωσμα.

[Ευχαριστίες στις εκδόσεις Captainbook.gr που είχαν την καλοσύνη να μου αποστείλουν το βιβλίο]