Τετάρτη, Ιανουαρίου 28, 2009

Η κομψότητα του σκαντζόχοιρου

Είμαι σχεδόν βέβαιη πως "Η κομψότητα του σκαντζόχοιρου" (Σύγχρονοι Ορίζοντες, 2008, μετ. Ρίτα Κολαΐτη) δεν θα γίνει μπεστ σέλλερ στην Ελλάδα, κι ας έχει πουλήσει πάνω από 1 εκατομμύριο αντίτυπα στη Γαλλία. Γιατί το λέω αυτό; Γιατί διάβασα πρόσφατα σε αθηναϊκή εφημερίδα ποια ήταν τα πιο ευπώλητα βιβλία το 2008. Το μυθιστόρημα της Μιριέλ Μπαρμπερί, καθηγήτριας φιλοσοφίας, πολύ απέχει από τα εύπεπτα ελληνικά μυθιστορήματα που μονοπωλούν τις θέσεις των ευπώλητων. Είναι βιβλίο που απαιτεί όχι μόνο την προσοχή του αναγνώστη, αλλά και την προπαίδειά του σ' ένα ευρύ λογοτεχνικό σύμπαν. Οι σαφείς ή υπαινικτικές αναφορές σε έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας (όπως η "΄Αννα Καρένινα", ο Προυστ, ο Σταντάλ, το "Όσα παίρνει ο άνεμος" κ.ά.), στην κλασική μουσική, στον κινηματογράφο, που διανθίζουν το μυθιστόρημα, του προσδίδουν μια ιδιαίτερη γοητεία, αλλά η απόλαυσή τους προϋποθέτει τη γνώση τους.
Στο βιβλίο ακούγονται δυο φωνές. Η πρώτη είναι της ηλικιωμένης θυρωρού σε μια πολυτελή πολυκατοικία του Παρισιού. Αυτοσυστήνεται: "Το όνομά μου είναι Ρενέ. Είμαι πενηντατεσσάρων ετών. Τα τελευταία είκοσι εφτά χρόνια, είμαι η θυρωρός του κτιρίου στην οδό Γκρενέλ 7, ενός όμορφου μεγάρου, με εσωτερική αυλή και κήπο, το οποίο χωρίζεται σε οκτώ γιγάντια και υπερπολυτελή διαμερίσματα, που κατοικούνται όλα. Είμαι χήρα, μικρόσωμη, άσχημη, στρουμπουλή, έχω εξογκώματα στα μεγάλα δάχτυλα των ποδιών μου και, πιστέψτε το, κάποια θλιβερά πρωινά, ανασαίνω σαν μαμούθ".
Η Ρενέ δεν είναι μια συνηθισμένη θυρωρός. Αν και από φτωχή, αγροτική, εργατική οικογένεια, από μικρή μαγεύτηκε με τα γράμματα και σ' όλη της τη ζωή διάβαζε. Είναι μια καλλιεργημένη αυτοδίδακτη, μυημένη όχι μόνο στη λογοτεχνία αλλά και σ' όλες τις καλές τέχνες, με μια ιδαίτερη αγάπη στον ιαπωνικό κινηματογράφο. Όλο αυτό τον πλούσιο εσωτερικό κόσμο φροντίζει να τον κρατά μακριά από την σνομπ ψευτοαριστοκρατία της πολυκατοικίας.
Η δεύτερη φωνή του μυθιστορήματος είναι ένα δωδεκάχρονο κορίτσι, η Παλόμα, που κατοικεί σ' ένα από τα διαμερίσματα με τους γονείς και την αδερφή της. "Είμαι δώδεκα χρονών, μένω στην οδό Γκρενέλ 7, σ' ένα αρχοντικό διαμέρισμα. Οι γονείς μου είναι πλούσιοι, η οικογένειά μου είναι πλούσια και επομένως η αδελφή μου κι εγώ είμαστε κατ' ουσίαν πλούσιες. Ο πατέρας μου, πρώην υπουργός, είναι σήμερα βουλευτής (...) Έχω πάρει την απόφασή μου. Στο τέλος της σχολικής χρονιάς, τη μέρα που θα γιορτάζω τα δεκατρία μου χρόνια, στις 16 Ιουνίου, θ' αυτοκτονήσω". (Νομίζω πως η αναφορά στη 16η Ιουνίου, λαμβάνοντας υπ' όψιν όλο το βιβλίο, δεν είναι τυχαία. Διερωτώμαι γιατί η μεταφράστρια, που έδωσε άλλες κατατοπιστικές υποσημειώσεις, δεν συνέδεσε την ημερομηνία αυτή με την περίφημη Bloomsday από τον "Οδυσσέα" του Τζόις. Δική μου σκέψη βέβαια, μπορεί και να κάνω λάθος).
Η ομοιότητα με τη Ρενέ έγκειται στο ότι και η Παλόμα κρύβει ένα μυστικό κόσμο στην ψυχή της. Με ωριμότητα πολύ μεγαλύτερη από την ηλικία της εναλλάσσει τα κεφάλαια στα οποία ακούγεται η φωνή της Ρενέ, με τα κεφάλαια τα οποία τιτλοφορεί άλλοτε "Βαθυστόχαστες σκέψεις", αριθμώντας τα από το 1-15 καΙ άλλοτε " Ημερολόγιο της κίνησης του κόσμου", πάλι αριθμώντας τα από το 1-7. Τόσο η θυρωρός όσο και το μικρό κορίτσι, μου έφεραν στο νου τη ρήση του Αποστόλου Παύλου: "Τα μωρά του κόσμου εξελέξατο ο θεός ίνα τους σοφούς καταισχύνη και τα ασθενή του κόσμου εξελέξατο ο θεός ίνα καταισχύνη τα ισχυρά" (Προς Κορινθίους Α΄1,27).
Σε αντιδιαστολή με τους πλούσιους, κενούς, ματαιόδοξους εκπροσώπους της ανώτερης αστικής γαλλικής τάξης, η συγγραφέας προβάλλει τη γνήσια καλλιέργεια κι ευγένεια ψυχής , επιλέγοντας ως φορείς της μια αυτοδίδακτη κι ένα μικρό κορίτσι.
Ο καταλύτης που θα δώσει ώθηση στην πορεία της ιστορίας, που θα φέρει κοντά τις δυο καταστάσεις, που θα αντιπροσωπεύσει τη γνήσια αρχοντιά ύλης και πνεύματος, είναι ένας ηλικιωμένος Ιάπωνας, ο Κακούρο Όζου, που αγοράζει ένα από τα διαμερίσματα της πολυκατοικίας, όταν ο ιδιοκτήτης του πεθαίνει. Μια σύντομη στιχομυθία, κατά την οποία ξεφεύγει της Ρενέ, χωρίς να το θέλει, μια φράση, γίνεται αφορμή να την προσέξει ο Κακούρο:
"-Γνωρίζατε τους Αρτέν; Μου είπαν ότι ήταν μια εξαίρετη οικογένεια, συμπληρώνει.
-Όχι, απαντώ επιφυλακτικά, δεν τους γνώριζα ιδιαίτερα, ήταν μια οικογένεια όπως όλες οι άλλες εδώ.
-Ναι, μια ευτυχισμένη οικογένεια, λέει η κυρία Ροζέν, εμφανώς αδημονούσα.
-Ξέρετε, όλες οι ευτυχισμένες οικογένειες μοιάζουν μεταξύ τους, μουρμουρίζω για να τελειώσω μ' αυτή την ιστορία, χωρίς να πω τίποτε άλλο.
-Αλλά μια δυστυχισμένη οικογένεια είναι δυστυχισμένη με το δικό της τρόπο, μου λέει κοιτώντας με παράξενα, και αίφνης νιώθω μια νέα ανατριχίλα"
Είναι βέβαια η περίφημη εναρκτήρια φράση της "΄Αννας Καρένινα". Και ενώ οι κυρίες της πολυκατοικίας τρώγονται από περιέγεια κι επιθυμία να γνωρίσουν τον Όζου και το ανακαινισμένο διαμέρισμά του, εκείνος καλέι για τσάι την ταπεινή θυρωρό. Μεταξύ τους δημιουργείται μια τέλεια επικοινωνία, Μιλούν για Τέχνη, για ιταλική και ολλανδική ζωγραφική, για κινηματογράφο, για την κοινή τους αγάπη, τον Τολστόι. Μερικές σελίδες του βιβλίου είναι ωραία, σύντομα δοκίμια περί Τέχνης. Η πνευματική φιλία συνεχίζεται, μεγαλώνει. Κι εκεί που ο αναγνώστης περιμένει πέρα από το πνευματικό κι ένα συναισθηματικό δέσιμο, μια και τόσο ο Κακούρο όσο και η Ρενέ, έχοντας χάσει τους συζύγους τους, είναι μόνοι, μια ανατροπή επέρχεται που μας αφήνει μια γλυκόπικρη γεύση. Το τελευταίο κεφάλαιο γράφεται από τη μικρή Παλόμα που αναθεωρεί την απόφασή της να αυτοκτονήσει.
Κι ο τίτλος; Τι σημαίνει ο παράξενος τίτλος; Το εκφράζει η Παλόμα, η μόνη εκτός από τον Κακούρο που υποψιάστηκε το μυστικό κόσμο της θυρωρού: "Η κυρία Μισέλ έχει την κομψότητα του σκαντζόχοιρου. Απέξω είναι γεμάτη αγκάθια, αληθινό φρούριο, αλλά έχω την αίσθηση ότι από μέσα είναι τόσο απλώς ραφινάτη όσο και ο σκαντζόχοιρος, που είναι ένα ζωάκι δήθεν νωθρό, σκληρά μοναχικό και εξαιρετικά κομψό".





14 σχόλια:

  1. Μπορώ να πω ότι μπυ κίνησες το ενδιαφέρον, θα το διαβάσω.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ελπίζω να μη διαψεύσει τις προσδοκίες σου, αγαπητέ Ακάμα. Νομίζω ότι απέδωσα σωστά το βιβλίο, αλλά τα αναγνωστικά γούστα δεν συμπίπτουν πάντα. Σε χαιρετώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Γεια σας. Σας διαβάζω εδώ και αρκετό καιρό και βρίσκω τα σχόλιά σας γύρω απ'τα βιβλία πολύ σοβαρά και έγκυρα. Είμαι βιβλιοφάγος από παιδί με αγάπη προς την λογοτεχνία του 19ου αι.κυρίως. Αυτές τις μέρες τελειώνω τη Μαντάμ Μποβαρύ που δεν είχα διαβάσει τόσα χρόνια και είχα πάρει την απόφαση να διαβάσω και την Άννα Καρένινα, που επίσης μου είχε ξεφύγει. Τώρα διαβάζοντας το σημερινό σας κείμενο, πείσθηκα ότι πρέπει οπωσδήποτε να το κάνω. Σας ευχαριστώ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. @L Ευχαριστώ πολύ για την επίσκεψη και τα καλά σας λόγια. Αν αντέξατε και διαβάσατε τη "Μαντάμ Μποβαρύ" (βαρετό και ανιαρό κείμενο, όσο κι αν ήταν πρωτοποριακό για την εποχή του και εμβληματικό για τη λογοτεχνία γενικά) με την Άννα Καρένινα θα ενθουσιαστείτε. Γιατί δεν γράφετε κάτι στο μπλογκ σας;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δεν τη βρήκα βαρετή τη Μποβαρύ, αντίθετα κατάλαβα γιατί θεωρείται τόσο σημαντική για τη λογοτεχνία. Έχει τόσο εύστοχες παρατηρήσεις και καταφέρνει να περιγράψει με ενδιαφέρον έναν άνθρωπο χωρίς ενδιαφέροντα, μια εσωτερικά κενή γυναίκα. Το βρίσκω κατόρθωμα αυτό. Όσο για την Άννα Καρένινα είμαι σίγουρη ότι θα με ενθουσιάσει. Δυστυχώς δεν έχω μπλογκ, καλύπτομαι από των υπολοίπων που ορισμένοι γράφουν εξαιρετικά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. χμμ, βρίσκω και εγώ πως είναι κοντά στα γούστα μου.θα το ψάξω

    ωραίο μπλογκ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Αγαπητή Ρίτσα, ευχαριστώ για την επίσκεψη και χαίρω για τη γνωριμία. Έχω αφήσει σχόλιο στο μπλογκ σου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Ομολογώ πως διάβασα τον σκαντζόχοιρο γιατί μου τον δώρησαν, η ταμπέλα του best seller με κάνει αρνητική.... Αλλά μου άρεσε πολύ. Σα να αναγνώριζα κάτι από τον εαυτό μου και στη μικρή και στη μεγάλη ηρωίδα. Οι Γάλλοι κατορθώνουν συχνά να έχουν αξιόλογα ευπώλητα, αναρωτιέμαι γιατί οι Έλληνες, δεν....

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. Είναι ένα εκλπηκτικό βιβλίο ! Το έχω διαβάσει αρκετό καιρό πριν και τα σχόλια σας που διάβασα εδώ με έκαναν να θυμηθώ πόσο καλογραμένο είναι .

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. καλησπέρα και από μένα! Διάβασα το βιβλίο και μου άρεσε πραγματικά πολύ!
    θα ήθελα να ρωτήσω μήπως γνωρίζει κάποιος! Απ' όσο ξέρω αυτή την εποχή προβάλλεται στη Γαλλία στους κινηματογράφους! Μήπως γνωρίζει κάποιος να μου απαντήσει εάν υπάρχει περίπτωση να προβληθεί σε ελληνικούς κινηματογράφους;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Καλησπέρα!
    Μόλις τελείωσα το βιβλίο, δώρο του πατέρα μου για τα γενέθλια μου..
    ένα εξαιρετικό βιβλίο, πολλών επιπέδων. Προσεγγίζει-κατ'εμε- το νόημα της ύπαρξης με μεγάλη απλότητα, συγκίνηση, ευστοχία.
    Η Αννα Καρένινα επίσης, στην οποία η αφηγήτρια αναφέρεται πολλές φορές, είναι απο τα πολύ αγαπημένα μου βιβλία. Και τα δύο βιβλία τα συνιστώ ανεπιφύλακτα!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. Εκπληκτικό βιβλίο. Δεν είμαι σίγουρος αν προσθέτει ή αφαιρεί "βλέφαρα" από τα μάτια της ψυχής του αναγνώστη, ίσως να κάνει και τα δυο, δίνοντας του απλόχερα την ευκαιρία και τα εφόδια να ξαναδεί στη ζωή του μια νέα ζωή.
    "Γιατί η Τέχνη είναι η ζωή, αλλά σε άλλο ρυθμό" όπως σοφά λέει η συγγραφέας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  13. Τελικά έγινε best seller...:)

    ΑπάντησηΔιαγραφή