Παρασκευή, Φεβρουαρίου 19, 2021

Η Λυγερή

 

Ανδρέας Καρκαβίτσας
Η ΛΥΓΕΡΗ
Schooltime
Ψηφιακά εκπαιδευτικά βοηθήματα
[Το ψηφιακό βιβλίο διανέμεται ελεύθερα στο διαδίκτυο]
Απρίλιος 2013
Η συγκυρία του εγκλεισμού, της ψηφιακής (δωρεάν) διάθεσης του βιβλίου και μια νοσταλγική διάθεση αναδρομής σε παλαιότερα λογοτεχνικά αναγνώσματα, με οδήγησε στο ξανα-διάβασμα  της "Λυγερής". Και, ομολογώ, δεν περίμενα ότι θα μου προκαλούσε τόσο ενδιαφέρον και τόση απόλαυση.
Δημιουργός του ο Ανδρέας Καρκαβίτσας. Γεννημένος το 1865 στα Λεχαινά της Ηλείας, υπήρξε στρατιωτικός γιατρός, όμως πολύ πιο γνωστός είναι ως συγγραφέας, από τους πρωτοπόρους της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Διηγήματα, Μυθιστορήματα, παιδικά αναγνώσματα, πληθώρα άλλων κειμένων του εξακολουθούν μέχρι σήμερα να εκδίδονται. Από τα γνωστότερα έργα του "Ο ζητιάνος", "Τα λόγια της πλώρης" (εξαιρετικά θαλασσινά διηγήματα), "Ο αρχαιολόγος", "Η λυγερή", υπήρξαν θεμέλιο της πνευματικής συγκρότησης πολλών παλαιότερων γενιών και κατατάσσουν τον Καρκαβίτσα ανάμεσα στους κορυφαίους Έλληνες πεζογράφους του 19ου-αρχές του 2ου αι.
"Η Λυγερή", νουβέλα μάλλον παρά μυθιστόρημα, μια και δεν ξεπερνά τις 200 σελίδες, δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά σε συνέχειες στο περιοδικό "Εστία" το 1890, σε βιβλίο το 1896 από την "Εστία" και πολλές φορές αργότερα. Γραμμένη σε μια ωραία, απλή καθαρεύουσα, με αρκετά τοπικά γλωσσικά στοιχεία, αναπαριστά με ζωντάνια ήθη, έθιμα, συνήθειες, προλήψεις, τρόπο σκέψης, λαϊκή ιατρική, μια ολόκληρη κοινωνία, όπως υπήρξε  τον 19ο αι. ειδικά στην περιοχή της γενέτειρας του συγγραφέα. Κι ανάμεσα σ' όλα κυριαρχεί η γυναίκα, η ψυχολογία της, η θέση της σ' αυτή την κοινωνία.
Κεντρική ηρωίδα η Ανθή, η Λυγερή του χωριού: "Η Ανθή ήτο ο εντελέστατος και πιστότατος τύπος μιας λυγερής του χωρίου. Είχεν υψηλόν και ανδρικόν κάπως το ανάστημα, το στήθος εύρωστον και προπετές, την μέσην περισφιγμένην και λυγηράν. Η κεφαλή της ωραία, καλλιτεχνική, με ηνωμένα μαύρα φρύδια, κάτωθεν των οποίων μάτια κατάμαυρα, γεμάτα από λάμψιν και μυστήριον εκρύπτοντο οπίσω από μακράς βλεφαρίδας, ως εμφωλεύοντες μαγνήται".
Κόρη του πλούσιου παντοπώλου Παναγιώτη Στριμμένου, αγαπά τον Γιώργη Βρανά, ένα εξίσου ωραίο παλικάρι, αλλά συνάμα θαρραλέο και ικανότατο γυρολόγο. Ο συγγραφέας αφιερώνει αρκετά στην περιγραφή αυτού του επαγγέλματος, σε εποχή που οι γυρολόγοι διαδραμάτιζαν σημαίνοντα ρόλο στις μεταφορές, προπάντων της σταφίδας, βασικού προϊόντος της περιοχής.
Ο πατέρας όμως της Ανθής θέλει να την παντρέψει με τον παραγιό του, τον Νικολό Πικόπουλο, τον οποίο θεωρεί ικανότατον όχι μόνο για να μεγαλώσει το εμπορικό του, αλλά και να τον διαδεχθεί. Η Λυγερή βεβαίως ούτε να ακούσει  δεν θέλει. "Ήξευρε τον Νικολόν, από πολλών ετών υπηρέτην του πατρός της, ρυπαρόν, άθλιον, απόζοντα πάντοτε πετρελαίου και σαρδέλας, φορτωμένον τα εμπορεύματα. Ένα ζώον τέλος που έχει μόνον μορφήν ανθρώπου και είναι προωρισμένον διά τίποτε άλλο, παρά διά να δουλεύει την οικογένειάν της".
Ο Βρανάς προτείνει στην Ανθή να κλεφτούν, πράγμα που εκείνη, παρ' όλο τον έρωτά της αρνείται. Θα ήταν μια πράξη που θα την ατίμαζε στα μάτια όλης της κοινωνίας. Αναγκάζεται να παντρευτεί τον Νικολό. Ο πρώτος χρόνος του γάμου κοντά στον άξεστο και αγροίκο Νικολό είναι μαρτυρικός, προπάντων όταν η Λυγερή βλέπει τον αγαπημένο της Γιώργη να παντρεύεται μιαν άλλη κοπέλα. Όλα όμως θ' αλλάξουν, όταν στο τέλος του πρώτου χρόνου του γάμου, η Ανθή αποκτά το πρώτο της παιδί. Ένας καινούριος δεσμός αναπτύσσεται με τον άντρα της, μια ήρεμη ευτυχία εγκαθίσταται στο σπιτικό της.
Είναι εντυπωσιακό πώς, μέσα σ' ένα τόσο σύντομο έργο, ο συγγραφέας αναπτύσσει τόσα θέματα. Αφενός εξωτερικά, τον ρόλο της λαϊκής γιάτραινας-ξορκήστρας-προξενήτρας, των γυρολόγων, της παραγωγής σταφίδας, των λαϊκών γιορτών κ.λπ. και ταυτόχρονα την εσωτερικότητα, τις σκέψεις, την ανάλυση της ψυχολογικής κατάστασης των προσώπων του έργου.
Η τηλεοπτική μεταφορά του έργου το 1995 από την ΕΤ1 καθώς και οι ποικίλες εκδόσεις και αναλύσεις του εμφαίνουν τη διαχρονικότητά του και τη σημασία του για τη νεοελληνική λογοτεχνία.


Τετάρτη, Φεβρουαρίου 10, 2021

Ζωή μέχρι χθες


 Γιάννης Ξανθούλης
Ζωή μέχρι χθες
Διόπτρα, 2020
 Από τους γνωστότερους και πολυγραφότερους νεοέλληνες συγγραφείς (γεν. 1947), ο Γιάννης Ξανθούλης δεν νομίζω ότι χρειάζεται ιδιαίτερη παρουσίαση. Δεκάδες τα μυθιστορήματά του, το θέατρο, τα παιδικά βιβλία, μεγάλη η δημοσιογραφική του συμβολή.
Το τελευταίο του μυθιστόρημα, "Ζωή μέχρι χθες", είναι μια περιδιάβαση στην Αθήνα της δεκαετίας του '60, αλλά εν μέρει και της σύγχρονης. Περσόνα του συγγραφέα καθίσταται ένας γυναικείος χαρακτήρας, η Αμφιτρίτη-Ρίτα Βράνη, μια επαναστατημένη έφηβη του '60. Τη συναντάμε, εβδομηντάρα πια, να κάθεται στο κεφενείο ενός Πακιστανού, στην οδό Αχαρνών, να βλέπει απέναντι το παλιό της σπίτι, το νεοκλασικό της οικογένειάς της, που τώρα έχει γίνει οίκος ανοχής και να θυμάται: "Να λοιπόν που τα βγάζω όλα από μέσα μου ύστερα από μισό αιώνα και ανακαλώ το ΤΟΤΕ. Τότε, που όλοι μοιάζαμε ευτυχισμένοι. Πόσο κράτησε η ευτυχία και τα θεατρικής ευδαιμονίας γλέντια στο σπίτι; Θα πρέπει αρκετά ή ίσως και ελάχιστα. Μόνο που τότε ο χρόνος επιμηκυνόταν τεμπέλικα κι όλα τα γεγονότα, ακόμη και τα πλέον ασήμαντα, έπαιρναν καιρό να ξεχαστούν. Μέσα σε καταιγισμό ευχών, γέλιων και δακρύων κυλούσε η ζωή μας, ασφαλής και αρωματισμένη από τα αντισηπτικά που καθόριζαν το ιαματικό κύρος του μπαμπά".
Προσφέρει ένα σημαντικό ποσό στη γυναίκα που χειρίζεται τώρα το σπίτι για να μείνει μόνη της εκεί ένα βράδυ, να αναπολήσει, να ξαναζήσει τη ζωή της εφηβείας της. Και θυμάται. Τον πατέρα της, που υπήρξε γιατρός αφροδισιολόγος, τη μητέρα, τη μεγαλύτερη αδελφή Μπούκη και τον γάμο της, τον έφηβο αδελφό της Βάκη, τις θείες, αδελφές της μητέρας της που επισκέπτονταν καθημερινά το σπίτι, τη Μαρκετούση, ένα είδος φύλακα- αγγέλου, μια κοπέλα που την είχαν από μικρή στο σπίτι για όλες τις δουλειές, μια νοσοκόμα-βοηθό του γιατρού κι άλλες ακόμα θείες, αλλά και πλήθος γνωστών και επισκεπτών που γέμιζε το σπίτι στις "βαγγέρες" ή τις γιορτές.
Στις αναμνήσεις της Αμφιτρίτης μπλέκονται γογονότα, τοποθεσίες, πολιτιστικά συμβάντα της εποχής της εφηβείας της. Το θέατρο "Παλλάς" και οι παραστάσεις που είδαν εκεί, οι σοκολατίνες του Φλόκα, το μεσουράνημα της Φρασουάνζ Σαγκάν και το "Καλημέρα θλίψη" ( που το είχε μάθει απέξω, όπως λέει), η Γκρέης Κέλλυ, η Κάλλας, οι Πορείες Ειρήνης, η Έλλη Λαμπέτη, ο Χίτσκοκ, η βύθιση του "Φαλκονέρα" και πλήθος άλλα πολιτιστικά, κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα με αποκορύφωμα την επιβολή της δικτατορίας. Για τους μεγαλύτερους σε ηλικία αναγνώστες του Ξανθούλη όλα αυτά γίνονται ένα προσκλητήριο μνήμης.
Κυρίαρχο όμως στοιχείο στις αναμνήσεις της Αμφιτρίτης παραμένουν οι δικές της αναζητήσεις, προπάντων η αναζήτηση του έρωτα. Πιο πολύ μάλλον η ικανοποίηση του σεξουαλικού ενστίκτου παρά του έρωτα. Απέναντι από το νεοκλασικό των Βράνηδων ζούσε μια εργατική, πολυμελής οικογένεια. Ερωτευμένη η Ρίτα με έναν από τους γιους της οικογένειας, τον Άγγελο, ικανοποιεί την ερωτική της δίψα όχι μόνο μ' αυτόν, αλλά και με τον δίδυμο αδελφό του, από τον οποίο ο Άγγελος δηλώνει ότι δεν χωρίζεται ποτέ. Δεν ξέρω γιατί ο συγγραφέας δημιουργεί μια τόσο ερωτοπαθή, ή μάλλον σεξοπαθή, ηρωίδα ώστε να την παρουσιάζει να καταφεύγει ακόμα και σ' έναν άγνωστο ταξιτζή για να ικανοποιήσει αυτή τη δίψα.
Το πρώτο μέρος του βιβλίου τελειώνει την 21η  Απριλίου του 1967, μ' ένα δραματικό συμβάν για την Αμφιτρίτη. Στο δεύτερο μέρος θα τη συναντήσουμε πενήντα χρόνια αργότερα. Έχει παντρευτεί έναν αρκετά μεγαλύτερό της κοσμοπολίτη, τον Φοίβο, έχει τριγυρίσει μαζί του για πενήντα χρόνια στον κόσμο και μετά τον θάνατό του θα επιστρέψει, μόνη πια, στηνΑθήνα.
Βρήκα το δεύτερο αυτό μέρος του βιβλίου πολύ κατώτερο, με λιγότερο ενδιαφέρον από το πρώτο μέρος. Οι αναμνήσεις συνεχίζονται, αλλά η προσπάθεια της ηρωίδας να δημιουργήσει μια καινούρια ζωή στα εβδομήντα δύο της, σκοντάφτοντας σε απίθανες συμπτώσεις, έχει κάτι το κατθλιπτικό.

Πέμπτη, Ιανουαρίου 28, 2021

Ελληνική Μυθολογία


Νίκος Τσιφόρος 
Ελληνική Μυθολογία
Ερμής, 1991
 Τσιφόρος; Πού τον θυμήθηκα; Ναι, τον θυμήθηκα και τον νοστάλγησα. Λίγο χαμόγελο μέσα στην καταχνιά της πανδημίας και του εγκλεισμού. Τον ξαναβρήκα, τον ξαναδιάβασα, τον απόλαυσα, κέρδισα επιτέλους λίγη αισιοδοξία μέσα στη σκυθρωπότηταα των ημερών. Ξαναδιάβασα για τη ζωή του, ξαναμέτρησα τα δεκάδες έργα του, θυμήθηκα τις καταπληκτικές κωμωδίες, θεατρικές και κινηματογραφικές της νιότης του και της νιότης μας.
Αλήθεια, πώς μπόρεσε μέσα στα λίγα (σχετικά) χρόνια ζωής που έζησε (1909-1970) να μας αφήσει δεκάδες βιβλία,  δημοσιογραφικά κείμενα, σκηνοθετικές δημιουργίες; Έργα που δεν στηρίζονται μόνο στη φαντασία, αλλά και στη μελέτη; Εμείς και οι Φράγκοι, Ιστορία της Αθήνας, Σταυροφορίες, Διηγήματα, Ιστορία της Αγγλίας και πλήθος άλλα.
Η Ελληνική Μυθολογία, γραμμένη για πρώτη φορά ως ανεξάρτητα κεφάλαια δημοσιευμένα στο περιοδικό "Ταχυδρόμος" το 1964, εκδόθηκαν σε βιβλίο το 1970, αλλά και σε νεότερες εκδόσεις.
Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος να μάθει κάποιος την πλουσιότατη ελληνική μυθολογία (την οποία συχνά οι ξένοι γνωρίζουν καλύτερα από μας) παρά απολαμβάνοντας τη Μυθολογία του Τσιφόρου. Χωρίς να παρεκκλίνει καθόλου από τη μυθολογία όπως την ξέρουμε, τη διανθίζει με χιούμορ, περιγραφές, διαλόγους και γλώσσα της εποχής μας. Ένα  μικρό δείγμα από το πολυσέλιδο βιβλίο: "Στα πάθη της η Ήρα είναι ασυγκράτητη. Κυνηγάει όχι μόνο τις ερωμένες του Δία, αλλά και τα παιδιά τους. Του δόλιου του Ηρακλή, μωρό στην κούνια, του έστειλε δυο τεράστια φίδια να τον φάνε. Έβαλε τις φωνές ο μικρός, έτρεξε η μάνα του, έτρεξε ο Αμφιτρύωνας με το σπαθί, αλλά ο πιτσιρίκος τα 'χε χουφτιάσει τα φίδια και τα' πνιξε...Από τότε φάνηκε η δύναμή του. Της τη σκάσανε όμως και της Ήρας...Ο Ζευς που είχε αδυναμία στον ήρωα γιό του, παρατήρησε πότε κοιμάται η γυναίκα του κι έστειλε τον Ερμή.
-Πήγαινε φέρε τον μικρό...
-Τον Ηρακλή;
-Ναι, ρε μπούφο...Τώρα που κοιμάται η Ήρα να τον βάλουμε να τη βυζάξει κι έτσι να' χει πιει θεϊκό γάλα και να μη φοβάται τίποτα.
Ο Ερμής, που ήτανε ο "μεσάζων" του Διός, πήγε κι έφερε τον μικρό και τον κόλλησε στο μαστό της Ήρας...άρχισε ρούφαγε ο πιτσιρής, ξύπνησε η Ήρα και τον έκανε πέρα...Το γάλα τινάχτηκε κι έτσι γίνηκε ο ...Γαλαξίας στον ουρανό." 
Χωρισμένο σε αυτόνομα κεφάλαια, το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί και επιλεκτικά. Να μερικοί τίτλοι κεφαλαίων: Η πρώτη κυρία του Ολύμπου, Δεσποινίς καλής ανατροφής, Ο Απόλλων στα σοβαρά, Αφροδίτες όλου του κόσμου ενωθείτε, Ελενάρα η κουκλάρα... κ.ο.κ
Ο Τσιφόρος δεν αρκείται απλώς στο να γράφει τους γνωστούς μας μύθους με το εύθυμο, προσωπικό του ύφος, διακωμωδώντας τους. Προχωρεί στη διερεύνηση της προέλευσής τους, συγκρίνει με ινδοευρωπαϊκούς και άλλους μύθους, εντοπίζει ακόμα στοιχεία που έχουν κληροδοτηθεί στη χριστιανική παράδοση.
Και τελειώνοντας ο Τσιφόρος γράφει, ανάμεσα σ' άλλα, στον επίλογο του βιβλίου: "Πρέπει να πούμε κάτι αληθινό. Πολύ λίγοι επό εμάς, τους Έλληνες, ξέρουνε καλά την Ελληνική Μυθολογία (...)Μας τη διδάσκουνε τόσο επιπόλαια  και τόσο επιδερμικά στα σχολεία. Κι όμως πρέπει να τη ξέρουμε, έστω και όχι τέλεια. Η μυθολογία μας είμαστε εμείς οι ίδιοι, το χθες μας, το σήμερά μας, το αύριο."

 

Πέμπτη, Ιανουαρίου 14, 2021

Ο λιμός


 Πάνος Αμυράς
Ο λιμός
Διόπτρα, 2018
 Ένας πρωτότυπος συνδυασμός αστυνομικής πλοκής και ιστορικών γεγονότων, μυθιστορηματικών και ιστορικών προσώπων, ιστορίας και λογοτεχνίας, συνθέτουν το εξαιρετικά ενδιαφέρον μυθιστόρημα του Πάνου Αμυρά.
Το έργο αρχίζει στις 5 Δεκεμβρίου 1941 στην Αθήνα και τελειώνει τον Φεβρουάριο του 1942. Κατοχή, πείνα, κρύο, θάνατοι, ο πιο μαύρος χειμώνας που γνώρισε ποτέ η Ελλάδα. Η δολοφονία ενός Γερμανού αξιωματικού, του Χάιντριχτ Κράους, στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία, ειδικού απεσταλμένου του Γκαίμπελς, είναι η εναρκτήρια σκηνή που θέτει σε κίνηση το έργο. Την εξιχνίαση της δολοφονίας αναλαμβάνουν τόσο οι Γερμανοί όσο και η Ελληνική Αστυνομία. Ένας ικανότατος Έλληνας υπαστυνόμος, ο Νίκος Αγραφιώτης, αν και βρισκόταν σε διαθεσιμότητα λόγω μη εξιχνίασης της υπόθεσης κλοπής της σβάστικα από την Ακρόπολη, καλείται να συνεργαστεί με τους Γερμανούς, ώστε να βρεθεί ο δολοφόνος του Κράους, καθώς και ο σκοπός της δολοφονίας. Έτσι αρχίζει μια περιδιάβαση σε χώρους, πρόσωπα, καταστάσεις της κατεχόμενης Αθήνας. Τριγυρνάμε μαζί με τον  Αγραφιώτη σε δρόμους, κτίρια, πλατείες, γνώριμα κι αγαπημένα μέρη: Σύνταγμα, Ομόνοια, Πανεπιστημίου, Σταδίου, Πατησίων, Εξάρχεια, Κολωνάκι και πλήθος άλλα. Ο συγγραφέας μας περιγράφει και μας γνωρίζει κτίρια και στέκια που πια δεν υπάρχουν, τα γραφεία της Βέρμαχτ, το κολαστήριο της οδού Μέρλιν, τα γραφεία του Ερυθρού Σταυρού, τη Ριζάρειο Σχολή που είχε μετατραπεί σε νοσοκομείο για παιδιά... Με την ολοζώντανη αφήγηση μπαίνουμε σε καφενεία, μπαρ, ζαχαροπλαστεία, στο Καζίνο της οδού Πατησίων (πόσοι άραγε ξέρουν ότι υπήρξε ένα τέτοιο μέρος;).
Με κεντρικό άξονα τη δολοφονία του Γερμανού αξιωματικού και την εξαφάνιση ενός χαρτοφύλακα που είχε μαζί του, γνωρίζουμε πλήθος πτυχές της κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής, ιστορικής ζωής της λιμοκτονούσας Αθήνας. Παιδιά με πρησμένες από την πείνα κοιλιές, πτώματα που κάθε πρωί μαζεύονται με τα κάρα και ρίχνονται σε ομαδικούς τάφους, μαυραγορίτες που εκμεταλλεύονται την κατάσταση  και αγοράζουν σπίτια και περιουσίες για ένα ντενεκέ λάδι ή ένα σακκί αλεύρι. Ο πληθωρισμός στα ύψη, όσπρια 1.800 δραχμές η οκά, αλεύρι 2.200 κ.λπ. Η διεθνής πολιτική, σκληρή και αδιάφορη για τα ανθρώπινα δράματα, επιβάλλει τον αγγλικό ναυτικό  αποκλεισμό για να στερήσουν από τους Γερμανούς τον ανεφοδιασμό, παραβλέποντας ότι έτσι καταδικάζουν ένα ολόκληρο λαό στον θάνατο από πείνα.
Κι όμως μέσα σ' όλο αυτό το ζοφερό σκηνικό κάποιοι άνθρωποι εξακολουθούν να παραμένουν έντιμοι, αγνοί αγωνιστές. Μια τέτοια ομάδα, με την οποία λόγω της έρευνάς του έρχεται σε επαφή ο Νίκος Αγραφιώτης, προσπαθεί να συγκεντρώσει φωτογραφίες από όλη αυτή τη φοβερή κατάσταση της πείνας, του θανάτου, της απελπισίας, και να βρει τρόπο, παρακάμπτοντας τη γερμανική απαγόρευση, να τις στείλει στο εξωτερικό. Να κάνει γνωστή την κατάσταση της Ελλάδας, να εξασφαλίσει βοήθεια.
Το εντυπωσιακό με το μυθιστόρημα του Αμυρά είναι η απόλυτα φυσική ανάμειξη ιστορικών και μυθιστορηματικών προσώπων. Συναντάμε πολύ φυσιολογικά ενταγμένα στο έργο την Ιωάννα Τσάτσου, τον Άγγελο Σικελιανό, τον  πρωθυπουργό της πρώτης δωσίλογης κυβέρνησης Τσολάκογλου, τη Λιλίκα Νάκου που υπηρετεί στη Ριζάρειο και γράφει την "Κόλαση των παιδιών", τη Μαρία Ιορδανίδου που εργάζεται στον Ερυθρό Σταυρό, τον Τσώρτσιλ, τον Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Αθηναγόρα, τον Σπύρο Σκούρα και πληθώρα άλλων. Δεκάδες ιστορικά πρόσωπα που άλλοτε διαδραματίζουν ενεργό ρόλο και άλλοτε απλώς αναφέρονται. Είναι πραγματικό συγγραφικό επίτευγμα το να μη σε κουράζουν, να μη σε συγχίζουν όλα αυτά τα πρόσωπα, αλλά αντίθετα, να μπορείς να τα συγκρατείς στη μνήμη σου και να αγωνιάς για τη συνέχεια. Κι ανάμεσα σ' όλα αυτά μια τρυφερή, ερωτική σχέση, μόλις διακριτή κι ευγενική, χωρίς τον έντονο σεξουαλισμό άλλων μυθιστορημάτων.
Αυτός ο συνδυασμός ιστορικών γεγονότων με το αστυνομικό στοιχείο και την περιπέτεια, συνθέτουν ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον, αξιοδιάβαστο μυθιστόρημα, που ξεχωρίζει ανάμεσα στην πληθώρα της σύγχρονης, ελληνικής λογοτεχνίας
 

Πέμπτη, Ιανουαρίου 07, 2021

Τρεις σκάλες ιστορία


 
Σταύρος Χριστοδούλου
Τρεις σκάλες ιστορία
Καστανιώτης, 2020
 "...Μια γυναίκα χαμένη, στην αίθουσα αφίξεων του Διεθνούς Αερολιμένα Αθηνών. Στριμωγμένη στο κενό που δημιουργεί η ραγισματιά του χρόνου (...) Ήταν Δεκαπενταύγουστος του 2017  και η Χλόη Αρτεμίου ένα εικοσιτετράωρο πριν είχε κλείσει τα εξήντα ένα της χρόνια. Μια διαλυμένη γυναίκα που στεκόταν αναποφάσιστη στην αίθουσα αφίξεων του αεροδρομίου της Αθήνας, γνωρίζοντας πως ένα βήμα της θα σηματοδοτούσε την προσωπική της ενηλικίωση. Τη λύτρωσή της. Γιατί επιτέλους θα δραπέτευε από κείνο το δεκαοχτάχρονο κορίτσι που τρεφόταν ακόμα από το μαράζι. Έσκυψε και ανασήκωσε τη μικρή βαλίτσα από το πάτωμα..."
 "Τρεις σκάλες ιστορία". Σε ενα πανέμορφο κομμάτι γης στη Λάπηθο, τριγυρισμένο από τις μυρωδιές των λεμονανθών, το γαλάζιο της θάλασσας, τον ήχο του Κεφαλόβρυσου, στο εξοχικό της οικογένειας Αρτεμίου, ζει το καλοκαίρι του 1974 η δεκαοχτάχρονη Χλόη με τη μητέρα της Θεοδοσία, Ελλαδίτισσα από τον Πύργο Ηλείας και τον πατέρα της Σωτήρη, αξιωματικό της Εθνικής Φρουράς.
"Η μνήμη όπου και να την αγγίξεις πονά". Ο σεφερικός στίχος διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο. Αυτή τη μνήμη θέλει η δεκαοχτάχρονη τότε Χλόη Αρτεμίου να σβήσει, σαραντατρία χρόνια μετά, δοκιμάζοντας να συναντήσει τον βιαστή της στην Κωνσταντινούπολη. Ακόμα όμως διστάζει, ακόμα δεν είναι έτοιμη. Στέκεται δίβουλη στην αίθουσα τράνζιτ του αεροδρομίου Αθηνών. Να αποτολμήσει την αναχώρηση, να πάει να συναντήσει τους εφιάλτες της με την ελπίδα να τους ξορκίσει ή να γυρίσει πίσω, να βυθιστεί και πάλι στο μαύρο πηγάδι των αναμνήσεων;
Η επιφύλαξη με την οποία άρχισα να διαβάζω το μυθιστόρημα του Σταύρου Χριστοδούλου ("πάλι τα ίδια και τα ίδια, θα μου πεις, φίλε", σκεφτόμουν, καθώς έχουμε διαβάσει τόσα και τόσα για την πρόσφατη ιστορία του τόπου μας) μετατράπηκε από την πρώτη κιόλας σελίδα σε ενδιαφέρον και περιέργεια για τη συνέχεια. Δεκαετίες έχουν περάσει, η Ιστορία προχωρεί, ο κόσμος αλλάζει, το παρελθόν δεν ξανάρχεται κι όμως υπάρχουν ακόμη πληγές που αιμορραγούν, σαρανταέξι σχεδόν χρόνια μετά. Δεν πρόκειται για ιστορικό μυθιστόρημα, παρ' όλο που τα ιστορικά γεγονότα το διατρέχουν από την αρχή ως το τέλος. Είναι περισσότερο το ψυχολογικό δράμα που βιώνουν οι ήρωες του έργου και προπάντων η κεντρική ηρωίδα, η Χλόη. Έχοντας υποστεί επανειλημμένα βιασμό από έναν νεαρό Τούρκο εισβολέα, μένει έγκυος και παρ' όλες τις προτροπές αρνείται να κάνει έκτρωση. Γεννά το παιδί, το δίνει για υιοθεσία, αλλά το δράμα που έζησε δεν την εγκαταλείπει. Αυτή την πληγή θέλει να επουλώσει, τους δαίμονες που την κυνηγούν μια ζωή θέλει να ξορκίσει. Θα τα καταφέρει άραγε;
Με φορείς δεκάδες μυθιστορηματικά πρόσωπα παρακολουθούμε τα ιστορικά γεγονότα και πώς αυτά επέδρασαν στη ζωή τους. Τα παρακολουθούμε όχι σαν ψυχρή, ιστορική καταγραφή, αλλά μέσα από τις επιπτώσεις  στη ζωή τους. Μαζί με τους ήρωες τριγυρνούμε στους δρόμους της Λευκωσίας, από την οδό Κλήμεντος, όπου βρίσκεται το σπίτι της οικογένειας Αρτεμίου, στην οδό Λήδρας, στη λεωφόρο Στασίνου, στην Ακτή του Κυβερνήτη, στα κατεχόμενα μέρη όταν άνοιξαν τα οδοφράγματα, στην Κωνσταντινούπολη όπου η Χλόη αναζητά τη λύτρωση από τους εφιάλτες της.
Η περιγραφή, η αφήγηση, οι διάλογοι, εναλλάσσονται με την ψυχολογική εμβάθυνση. Στην ομορφιά του τοπίου παρεμβάλλονται αναμνήσεις της εισβολής και σκέψεις για το πώς ο αδυσώπητος χρόνος επιδρά αλλοιώνοντας έννοιες που μας φαίνονταν μόνιμες και σταθερές. Τι είναι τελικά η πατρίδα; Για τους πρόσφυγες, τους ξεριζωμένους, πατρίδα είναι  τα χωριά και τα σπίτια τους στα οποία γεννήθηκαν, μεγάλωσαν διατηρούν άσβηστη την ανάμνησή τους. Τι γίνεται όμως όταν στα ίδια σπίτια, στα ίδια χωριά, κάποιες άλλες αναμνήσεις έχουν πια δημιουργηθεί; Έντεχνα, υποδόρια, ο συγγραφέας μας υποβάλλει τον προβληματισμό.
Οι σκόρπιες τουρκικές λέξεις και η σποραδική χρήση της κυπριακής διαλέκτου (που ερμηνεύονται σε "Γλωσσάρι" στο τέλος) συμβάλλουν στη δημιουργία πιο ρεαλιστικής ατμόσφαιρας. Που δεν παύει να δονείται από μια ποιητική αύρα καθώς πλήθος στίχοι ενσπείρονται και ενσωματώνονται στο κείμενο.
Ο Σταύρος Χριστοδούλου τολμά να αναμετρηθεί με ένα θέμα που πολύ λίγο έχει θιγεί στην ιστορική ή λογοτεχνική αποτύπωσή του. Ένα επιμέρους θέμα που το εντάσσει στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο, το πραξικόπημα, την εισβολή, τα ατομικά και συλλογικά δράματα, τον προβληματισμό.
 "Η μνήμη όπου και να την αγγίξεις πονεί".  Έτσι τελειώνει το βιβλίο. Λογοτεχνία, όπως αυτό το εξαιρετικό μυθιστόρημα, ίσως συμβάλλει στο να πονά κάπως λιγότερο.

Τρίτη, Δεκεμβρίου 29, 2020

Με τον Όμηρο στις μέρες του Κορωνοϊού


 Βάσος  Καραγιώργης
Με τον Όμηρο στις μέρες του Κορωνοϊού
Εκδόσεις Καπόν, 2020 
 Ερωτευμένος, θα μπορούσαμε να πούμε, όλη του τη ζωή με τον Όμηρο, ο γνωστός, διακεκριμένος αρχαιολόγος Βάσος Καραγιώργης, αυτός που ανέσκαψε κι έφερε στο φως τον αρχαίο κόσμο της Σαλαμίνας και της Παλαιπάφου, μας χαρίζει με το τελευταίο του βιβλίο πάμπολλες στιγμές αναγνωστικής απόλαυσης. Γράφει ο ίδιος στον πρόλογο του βιβλίου: "Εκεί που συμπλήρωνα το ενενηκοστό πρώτο έτος της ηλικίας μου, "πλήρης ημερών", όπως γράφουν οι εφημερίδες όταν αναγγέλλουν τον θάνατο ενός υπέργηρου, επέρχεται στην υφήλιο η μεγάλη καταστρφή, ο κορωνοϊός, που θερίζει κθημερινά χιλιάδες ανθρώπους κάθε ηλικίας, και βρίσκει την ανθρωπότητα ακόμη ανήμπορη να τον αντιμετωπίσει, ούτε καν να τον αντικρίσει (...) Εγκλεισμένος κι εγώ στο σπίτι μου, ανήκοντας μάλιστα και στην κατηγορία των "ευπαθών και ευάλωτων", μακριά από κάθε δραστηριότητα που θα απαιτούσε μελέτη σε μουσεία, σε βιβλιοθήκες, συναντήσεις με συναδέλφους και συνεργασία με τεχνικούς, έπρεπε να βρω πάση θυσία μια διέξοδο, μια απόδραση από αυτή την απομόνωση. Και τότε ήλθε ο θείος Όμηρος να μου προσφέρει μια καταφυγή". 
Δεν πρόκειται για δυσνόητο, επιστημονικό ανάγνωσμα, κατάλληλο μόνο για τους ειδικούς. Είναι μια επιλογή αποσπασμάτων της Ιλιάδας και της Οδύσσειας που μας μεταφέρουν στην ομηρική ζωή και σκέψη. Διαβάζοντάς το βυθιζόμαστε στον ομηρικό κόσμο, μαθαίνουμε ή ξαναθυμόμαστε επεισόδια, σκηνές, συνήθειες, συγκινούμαστε ή χαμογελούμε καθώς συναντάμε θεούς, ήρωες, ασχολίες, ιδέες ενός κόσμου που έζησε τρεις περίπου χιλιάδες χρόνια πριν κι όμως μοιάζει τόσο κοντινός μας.
Αφού προτάξει  ένα κεφάλαιο που τιτλοφορείται "Εισαγωγή στον Όμηρο, με αναφορές στην Ομηρική αρχαιολογία", ο Βάσος Καραγιώργης μας παρασύρει μέσα από σύντομα κεφάλαια σε θέματα, ιδέες, πρόσωπα, επεισόδια, εικόνες. Η ζωή και ο θάνατος, τα γηρατειά, οιογενειακές σχέσεις, ο έρωτας και ο γάμος, οι θεοί, τα ταφικά έθιμα, η θέση και οι ασχολίες της γυναίκας και πολλές άλλες ακόμη όψεις του ομηρικού κόσμου παρατίθενται, τεκμηριωμένες με αποσπάσματα, σε μετάφραση, από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια.
 Συναντάμε όμορφες ειδυλλιακές εικόνες, όπως τη συνάντηση της νεαρής βασιλοπούλας Ναυσικάς με τον ναυαγισμένο Οδυσσέα στο νησί των Φαιάκων ή τη μοναδική στη συγκίνηση σκηνή του αποχαιρετισμού του Έκτορα προς τη γυναίκα του Ανδρομάχη κι εκείνο το υπέροχο, αμετάφραστο, "δακρυόεν γελάσασα" !
Δεν λείπουν και σκηνές πονηριάς, όπως το επεισόδιο με την Κίρκη και το μαγικό βοτάνι  ή η πονηριά της Πηνελόπης που όλη μέρα ύφαινε και το βράδυ ξήλωνε, για να μην τελειώσει ποτέ το σάβανο του Λαέρτη, ώστε να αναγκαστεί να παντρευτεί έναν από τους μνηστήρες. Διασκεδάζουμε με την κωμικοτραγική σκηνή της αποκάλυψης της μοιχείας που διαπράττει η Αφροδίτη με τον Άρη, όταν νομίζουν ότι ο νόμιμος σύζυγος, ο Ήφαιστος, απουσιάζει στη Λήμνο. Όμως τους πιάνει επ' αυτοφόρω και ακόμα και οι θεοί σκάνε στα γέλια.
Πλήθος άλλες στιγμές και ιδέες του ομηρικού κόσμου αναφέρονται στο βιβλίο: Η κατάβαση του Οδυσσέα στον Άδη, η συνάντηση εκεί με τη νεκρή μητέρα του, η συνομιλία με τον Αχιλλέα και η αγάπη για τη ζωή που προβάλλει μέσα απ' αυτήν. Οι τιμές που αποδίδει ο Αχιλλέας στον σκοτωμένο φίλο του Πάτροκλο που φτάνουν στην ανθρωποθυσία και ολόκληρη η ραψωδία Ψ έκαναν τον Schiller να πει: "Όποιος διάβασε την 23η ραψωδία της Ιλιάδας (Ψ), δεν πρέπει να παραπονιέται ότι έζησε επί ματαίω".
Συχνά στο κείμενο παρεμβάλλονται στοιχεία της αρχαιολογίας που αποδεικνύουν πολλά απ' όσα διαβάζουμε στον Όμηρο. Επιπλέον  φωτογραφίες αρχαιολογικών ευρημάτων όχι μόνο διακοσμούν το βιβλίο, αλλά και ζωντανεύουν αυτόν τον τόσο μακρινό κι όμως τόσο κοντινό μας κόσμο.
Ένα απολαυστικό βιβλίο, αλλά κλείνοντάς το δεν μπόρεσα να αποφύγω κάποιες μελαγχολικές σκέψεις. Ιδέες, συνήθειες, έθιμα ταφής, υφαντά, οι ποιητάρηδες-αοιδοί, αρχαιολογικά ευρήματα, ονόματα (Αφροδίτη, Πάτροκλος, Αχιλλέας, Έκτορας, Ναυσικά, Αθηνά και πλήθος άλλα) που επιβιώνουν α' αυτό το νησί που μας έλαχε να ζούμε, αποτελούν αδιάψευστη μαρτυρία της ελληνικότητας αυτού του τόπου. Πώς τα καταφέραμε, αλήθεια, να τον κάνουμε αυτό που είναι σήμερα;

Τρίτη, Δεκεμβρίου 15, 2020

Το πορτραίτο του Ντόριαν Γκραίη


 Όσκαρ Ουάιλντ
Το πορτραίτο του Ντόριαν Γκραίη
Εκδόσεις Δαρεμά (χ.χ.)
Μετ. Στέλλα Βουρδούμπα
Στην πρώτη σελίδα του παμπάλαιου, κιτρινισμένου απ' τον καιρό βιβλίου, συναντώ την ιδιόχειρή μου σημείωση: Αθήναι, 1959. Το ξαναβρήκα τώρα ψάχνοντας να ξεφύγω από την πλειονότητα της μετριότητας της σύγχρονης, ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας και να το ξαναδώ με μια καινούρια ματιά, εμπλουτισμένη  με την αναγνωστική εμπειρία δεκαετιών.
Δημιουργός του Ντόριαν Γκραίη το αγαπημένο παιδί της Ιρλανδίας, ο Όσκαρ Ουάιλντ (1856-1900). Με εξαιρετικές σπουδές,  με ιδιαίτερη αγάπη στα Ελληνικά, επιτυχημένος θεατρικός συγγραφέας, διηγηματογράφος και δοκιμιογράφος, έγραψε μόνο ένα μυθιστόρημα, "Το ποτραίτο του Ντόριαν Γκραίη". Ίσως δε να μην ήταν υπερβολή να πούμε πως, στην εποχή του τουλάχιστον, η ζωή του απασχόλησε τους συγχρόνους του πιο πολύ από το έργο του. Μια περιπετειώδης ζωή κατά την οποία δεν απέκρυβε τις ομοφυλικές του τάσεις, πράγμα που οδήγησε στη δίκη και την καταδίκη του σε δύο χρόνια φυλάκιση με καταναγκαστικά έργα. Συνέπεια και η οικονομική του καταστροφή και μόνο με  βοήθεια φίλων του κατέφυγε στο Παρίσι, όπου και πέθανε το 1900. 
Δεν νομίζω να υπάρχει κανείς που να μην ξέρει τη βασική ιδέα του μυθιστορήματος. Με την πληθώρα των εκδόσεων, από το 1890 της πρώτης έκδοσης μέχρι σήμερα, με την κινηματογραφική και θεατρική μεταφορά, ξέρουμε όλοι πια τη λαχτάρα του Ντόριαν Γκραίη, αλλά ίσως και κάθε ανθρώπου, για την αιώνια νεότητα. Σε μια παραλλαγή του μύθου του Φάουστ που πουλά την ψυχή του στον διάβολο για να ξαναγίνει νέος, ο Ντόριαν, όταν βλέπει το πανέμορφο πορτραίτο του που ζωγράφισε ο ζωγράφος φίλος του Μπάζιλ Χώλλουορντ, εύχεται κάτι ανάλογο: "Τι θλιβερό που είναι! Θα γεράσω, θα γίνω φριχτός και τρομαχτικός. Μα τούτη η εικόνα θα μείνει για πάντα νέα. Ποτέ δεν θα γεράσει περισσότερο απ' αυτή τη σημερινή μέρα του Ιουνίου...Να μπορούσε να γινόταν αλλιώτικα! Να μπορούσα να έμενα εγώ πάντα νέος και να γερνούσε η εικόνα! Θα έδινα το καθετί γι' αυτό-το καθετί! Ναι, δεν υπάρχει τίποτα σ' ολόκληρο τον κόσμο που να μην το έδινα! Θα έδινα και την ψυχή μου ακόμα!!"
Και κατά ένα μαγικό τρόπο η ευχή του εισακοέται.
Ο Ντόριαν Γκραίη είναι ένας πανέμορφος νεαρός λόρδος. Πλούσιος και ωραίος, είναι το χαϊδεμένο παιδί της λονδρέζικης αριστοκρατίας. Ζει μόνο για να απολαμβάνει τις παρέες, τα δείπνα, την ομορφιά σε κάθε τομέα της Τέχνης. Η γνωριμία του με τον λόρδο Χένρυ Ουόττον  θα έχει καταλυτική επίδραση στη ζωή του. Ο λόρδος Χένρυ πιστεύει ότι μόνο η ομορφιά και η ικανοποίηση των αισθήσεων αξίζει. Ο ηδονισμός έναντι οποιουδήποτε τιμήματος. Γίνεται ένα είδος οδηγού και τρόπου ζωής για τον Ντόριαν, που δεν διστάζει να διαπράξει οποιαδήποτε ανηθικότητα. Χωρίς καμιά τύψη ή μεταμέλεια ραγίζει την καρδιά της αθώας, νεαρής ηθοποιού Σίβυλλα Βέιν που τον ερωτεύτηκε, οδηγώντας την στην αυτοκτονία. Καταπατά κάθε κανόνα ηθικής, φτάνει μέχρι το  έγκλημα.
Κι ενώ η ωραία μορφή του παραμένει αναλλοίωτη, με τρόμο βλέπει όλη την άσωτη ζωή του να αποτυπώνεται στον πίνακα. Κάθε φορά που κάνει ένα βήμα στην έκλυτη ζωή, στην ανηθικότητα, κυνηγώντας μόνο την ικανοποίηση των αισθήσεων, άσχετα με το τίμημα και το κακό που προκαλεί, μια αλλοίωση παρουσιάζεται στο πορτραίτο, αλλοίωση που σταδιακά οδηγεί στη γήρανση και την ασχήμια της εικόνας, όχι του ίδιου. Τρομοκρατημένος ο Ντόριαν κρύβει το πορτραίτο, να μην μπορεί να το δει κανείς. Η συνέχεια και το τέλος έχουν στοιχεία αστυνομικής πλοκής που δεν θα ήθελα να αποκαλύψω.
Το τραγικό, από πολλές απόψεις τέλος, επιβεβαιώνει την ευαγγελική ρήση: "Τι γαρ ωφελείται άνθρωπος εάν τον κόσμον όλον κερδίσει, την δε ψυχήν αυτού ζημιωθεί;"
Η γραφή του Όσκαρ Ουάιλντ, γεμάτη από αφορισμούς, κυρίως από τον αμοραλιστή Λόρδο Χένρυ, κατά κανόνα κυνικούς και σαρκαστικούς, εκφράζουν περισσότερο ίσως και από το ίδιο το έργο τον αμοραλισμό και τον κυνισμό: Π.χ.
-Οι γυναίκες εκπροσωπούν το θρίαμβο της ύλης πάνω στο πνεύμα, ακριβώς όπως οι άντρες εκροσωπούν το θρίαμβο του πνεύματος πάνω στην ηθική.
-Ζούμε σε μια εποχή που διαβάζει πάρα πολύ για να μπορεί να είναι σοφή, και που σκέπτεται πάρα πολύ για να μπορεί να είναι όμορφη.
-Ξυπνούν νωρίς γιατί έχουν πάρα πολλά να κάνουν και πλαγιάζουν νωρίς γιατί έχουν τόσο λίγα να συλλογιστούν.
-Μ' αρέσουν οι άντρες που έχουν κάποιο μέλλον και οι γυναίκες που έχουν παρελθόν.