1984

Τζωρτζ Όργουελ
1984
Ο Μεγάλος Αδελφός
Κάκτος, 1999 (α΄έκδ. 1978)
Μετ. Νίνα Μπάρτη

Υπάρχει άραγε βιβλιόφιλος που δεν έχει διαβάσει το πασίγνωστο, πολυσυζητημένο, εμβληματικό αυτό βιβλίο; Κι αν δεν το έχει διαβάσει κάποιος, σίγουρα θα έχει δει την κινηματογραφική του εκδοχή. Κι αν ακόμα τίποτε από τα δυο δεν συμβαίνει, ανεπίγνωστα, όροι, στοιχεία, ιδέες, έχουν εισχωρήσει και  διανθίζουν όχι μόνο τον καθημερινό γραπτό και προφορικό λόγο, αλλά και την ίδια τη ζωή μας. Ο Μεγάλος Αδελφός (Big Brother), το έγκλημα της σκέψης, η διπλή σκέψη κ.λπ.

Για ποιον τότε γράφω αυτή την ανάρτηση; Πρωτίστως για τον εαυτό μου, προσπαθώντας να ξορκίσω τη μελαγχολία που μου δημιούργησε για ακόμα μια φορά (δεν είναι η πρώτη που το διαβάζω) το σκοτεινό και τόσο απαισιόδοξο αυτό βιβλίο. Κάθε φορά που το διαβάζω νιώθω ολοένα και περισσότερο να πλησιάζουμε στην πραγμάτωση των απαισιόδοξων αλλά τόσο προφητικών ιδεών του Όργουελ.

 Γραμμένο τη δεκαετία του '40, αναφέρεται στον μακρινό, για τότε, κόσμο του 1984. Εκείνος ο κόσμος αποτελείται από τρία μόνο μεγάλα κράτη: την Ωκεανία, την Ευρασία και την Ανατολασία. Οι ήρωες του Όργουελ  ζουν στην Ωκεανία, ταυτισμένη περίπου με την Ευρώπη και μέρος της Αμερικής. Η Ωκεανία είναι ένα κράτος με απόλυτο έλεγχο των πολιτών της από την ανωτάτη αρχή, τον Μεγάλο Αδελφό, που είναι το ίδιο το κόμμα. Τεράστιες γιγαντοοθόνες λειτουργούν αμφίδρομα, εκπέμποντας αλλά και παρακολουθώντας κάθε στιγμή των πολιτών, όπου κι αν βρίσκονται, ό,τι κι αν κάνουν (πόσο απέχει άραγε η εποχή μας απ' αυτή τη φανταστική για τη δεκαετία του '40 εποχή;). Η κοινωνία αποτελείται από τρεις τάξεις: Το Εσωτερικό Κόμμα που το αποτελεί μόνο το 1% του πληθυσμού. Σ' αυτό ανήκουν οι κυβερνώντες, συγκεντρώνουν όλες τις εξουσίες και απολαμβάνουν όλα τα αγαθά. Λίγο πιο κάτω βρίσκεται το Εξωτερικό Κόμμα, περίπου το 20% κι αυτοί μέλη του κόμματος αλλά κατώτεροι, κάνουν περίπου  τις εργασίες των σημερινών δημοσίων υπαλλήλων. Τέλος είναι οι Προλετάριοι, περίπου το 80%. Ζουν σε άθλιες συνθήκες, μέσα στη φτώχεια και την άγνοια. (Έπαψε άραγε ο κόσμος να αποτελείται από τις τρεις αυτές τάξεις;)

Κεντρικός χαρακτήρας του βιβλίου είναι ο Ουίνστον Σμιθ. Ανήκει στο Εξωτερικό Κόμμα και εργάζεται στο τμήμα Αρχείων του Υπουργείου Αλήθειας. Έχει την ευθύνη να προσαρμόζει τα γεγονότα, ακόμα και τα παρελθόντα, στην εκάστοτε παρούσα στιγμή. Άλλωστε, ένα από τα εμβλήματα του κράτους είναι: "όποιος ελέγχει το παρόν, ελέγχει το παρελθόν-όποιος ελέγχει το παρελθόν ελέγχει το μέλλον". Έτσι, για παράδειγμα, αν μια πρόβλεψη του Μεγάλου Αδελφού, για την παραγωγή π.χ. δεν επαληθευόταν, τότε η παλιά ομολία που είχε δημοσιευτεί στους Τάιμς, ξαναγραφόταν για να προσαρμοστεί στο παρόν. Η εφημερίδα ξανατυπωνόταν, τα παλιά φύλλα καταστρέφονταν, δεν είχαν υπάρξει ποτέ. Αυτό γινόταν διαρκώς, κείμενα και λεξικά γράφονταν και ξαναγράφονταν. Αυτό οδηγούσε στη "διπλή σκέψη". Να ξέρεις την αλήθεια και συγχρόνως τη μη-αλήθεια. " Το μυαλό του (του Ουίνστον) γλίστρησε στο λαβύρινθο της διπλής σκέψης. Να ξέρεις και να μη ξέρεις, να έχεις συνείδηση της αλήθειας και παράλληλα να λες έντεχνα κατασκευασμένα ψέματα, να έχεις ταυτόχρονα δύο γνώμες που η μία αναιρούσε την άλλη, πιστεύοντας και τις δύο. Να χρησιμοποιείς τη λογική ενάντια στη λογική, να αρνείσαι την ηθική ενώ την αξιώνεις, να πιστεύεις ότι η δημοκρατία είναι αδύνατη και ταυτόχρονα ότι το Κόμμα ήταν ο φύλακας της δημοκρατίας. Να ξεχνάς ό,τι είναι αναγκαίο να ξεχαστεί, και να το ξαναφέρνεις στη μνήμη σου τη στιγμή που το χρειάζεσαι, και αμέσως μετά να το ξεχνάς πάλι (...) ακόμα και η κατανόηση του όρου "διπλή σκέψη" προϋπέθετε τη χρησιμοποίηση της διπλής σκέψης."

Η σκέψη όμως είναι ταυτόσημη με τη γλώσσα. Γι' αυτό επινοείται η Νέα Γλώσσα. Ολόκληρο παράρτημα στο τέλος του βιβλίου εξηγεί τη νέα αυτή γλώσσα. Αφαιρούνται πολλές λέξεις, π.χ. οι λέξεις τιμή, δικαιοσύνη, ηθική, διεθνισμός, δημοκρατία, επιστήμη, θρησκεία έπαψαν να υπάρχουν, επομένως δεν υπάρχουν και ως έννοιες. Το λεξιλόγιο απλουστεύεται. Για παράδειγμα το αντίθετο του "καλός" γίνεται "μήκαλος", το συνώνυμο του "φωτεινός" μπορεί να είναι "ασκότεινος", το "πολύ κρύος" μπορεί να λεχθεί "δίσκρυος" κ.ο.κ. Ακόμα η ίδια λέξη μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ως ρήμα, ουσιαστικό ή επίθετο κ.λπ. (Πόσο διαφέρουμε άραγε σήμερα με όλα αυτά τα αρκτικόλεξα, π.χ. "Καλό ΣΚ=καλό Σαββατοκύριακο, ή γράφουμε 4U και εννοούμε for you! ή με  τα συντομευμένα, χρησιμοποιούμενα από τη νεολαία, που τόσο φτωχαίνουν τη γλώσσα;)

Παρ' όλα αυτά ο Ουίνστον πιστεύει πως μπορεί να αντισταθεί, μπορεί να επαναστατήσει. Προπάντων όταν γνωρίζει, ερωτεύεται και συναντιέται κρυφά (ο έρωτας απαγορεύεται) με τη Τζούλια, που κι εκείνη σκέφτεται όπως ο ίδιος. Θα επιτύχουν άραγε;  Θα μπορέσουν να επαναστατήσουν ενάντια σ' αυτό το τρομακτικό καθεστώς; Δεν θα γράψω το τέλος. Ίσως κάποιοι κι απ΄αυτούς που έχουν διαβάσει το βιβλίο να το έχουν ξεχάσει και να θελήσουν να το ξαναδιαβάσουν. Αρκεί να πω πως η επινοητικότητα του καθεστώτος (και του συγγραφέα) ξεπερνά κάθε φαντασία αφήνοντάς μας μια πικρή γεύση.

{Χρήσιμη πληροφορία:Το βιβλίο διατίθεται από τον Κάκτο ψηφιακά δωρεάν}

Ο κύκλος

Dave Eggers
Ο κύκλος
Κέδρος, 2014
Μετ. Ιλάειρα Διονυσοπούλου

Έχει χαρακτηριστεί ως  "Ένα 1984 για τη γενιά του διαδικτύου". Παρ' όλο ότι δεν νομίζω ότι θα φτάσει ποτέ τη σημασία, τη διαχρονική αξία και την εμβληματικότητα του περίφημου μυθιστορήματος του Τζωρτζ Όργουελ, εντούτοις δεν παύει να είναι ένα έργο που χαρακτηρίζει με τον καλύτερο τρόπο τη σημερινή γενιά του διαδικτύου. Θα μπορούσα επίσης να πω ότι αποτελεί την καταγραφή ενός ακόμα βήματος που μας φέρνει  πιο κοντά στην υλοποίηση του εφιαλτικού κόσμου του "1984".

Κεντρική ηρωίδα είναι η νεαρή Μέι Χόλαντ, που με δέος και ενθουσιασμό αρχίζει να εργάζεται στην τεράστια διαδικτυακή εταιρεία "Κύκλος". Δέκα χιλιάδες υπαλλήλους, υπερσύγχρονα γραφεία, τεράστιες εγκαταστάσεις, ανέσεις, γήπεδα και χώρους ψυχαγωγίας, πεντακάθαρο περιβάλλον, φροντίδα για την υγεία όχι μόνο των υπαλλήλων αλλά και εξαρτωμένων τους, μέχρι και ωραία δωμάτια νυχτερινής διαμονής για υπαλλήλους που είναι πολύ κουρασμένοι ή δεν θέλουν να χάσουν χρόνο πηγαινοερχόμενοι στα σπίτια τους, διαθέτει αυτή η εταιρεία-κολοσσός.

Η Μέι αισθάνεται εντυπωσιασμένη και τυχερή που προσλαμβάνεται σ' αυτή τη μοναδική στο είδος της εταιρεία, δημιούργημα Τριών Σοφών, τριών νεαρών που είναι γνώστες της τεχνολογίας. Η αρχική δραστηριότητα της εταιρείας ήταν η ενοποίηση όλων των λογαριασμών των πελατών της. Δηλαδή το προφίλ τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα συστήματα πληρωμής τους, οι πολλαπλοί κωδικοί, η ηλεκτρονική τους αλληλογραφία κ.λπ. ενοποιήθηκαν όλα σε ένα, το Αληθινό Εγώ. Οι υπάλληλοι δεν έχουν καθήκον μόνο να ανταποκρίνονται στα αιτήματα των πελατών τους. Πρέπει ταυτόχρονα να συμμετέχουν στα κοινωνικά δίκτυα, να ανταποκρίνονται στα "σφυρίγματα", "χαμόγελα", "κατσουφιάσματα" και ανάλογα βαθμολογούνται με το ΒαΣυ (Βαθμό Συμμετοχής). Η Μέι βυθίζεται ολοένα και πιο βαθιά σ'αυτό τον κόσμο, εργάζεται ολοένα και πιο πολλές ώρες.

Η εταιρεία δεν περιορίζεται μόνο σ' αυτά, εξελίσσεται, αναζητά και υλοποιεί καινούριες ιδέες, Μια καινοτομία είναι η λεγόμενη Άλλη Οπτική. Μικρές, αδιόρατες κάμερες που μπορεί εύκολα οποιοσδήποτε να στήσει όπου θέλει. Σε μια παραλία, σ' ένα πάρκο, σ' ένα δρόμο, παντού. Και ό,τι συμβαίνει εκεί να γίνεται αμέσως κτήμα όλων όσοι έχουν λογαριασμό στην εταιρεία. Η Μέι δεν μπορεί πια να κάνει τη δουλειά της με μια μόνο οθόνη. Παρακολουθεί ταυτόχρονα και δεύτερη και τρίτη και τέταρτη, έχοντας να απαντήσει ή να συμμετάσχει σε χιλιάδες αιτήματα, να στείλει εκατομμύρια  "χαμόγελα" ή "κατσουφιάσματα".

Ένα περαιτέρω βήμα είναι η Διαφάνεια. Μια κάμερα που εθελοντικά μπορεί κάποιος να φορέσει, θα τον δείχνει όλες τις ώρες της ημέρας, σε όλες του τις δραστηριότητες. Οι πρώτοι που ζητούν να γίνουν Διάφανοι είναι κάποιοι πολιτικοί, για να αυξήσουν τη δημοτικότητα και τους ψηφοφόρους τους, ενώ και η Μέι θα ζητήσει να γίνει Διάφανη, με εκαταμμύρια άτομα να την ακολουθούν σε κάθε της βήμα.

Ένας μυστηριώδης ξένος που τριγυρνά στην εταιρεία και ελκύει σεξουαλικά τη Μέι, εντείνει την περιέργεια και το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Ταυτόχρονα,  επιφυλάξεις και αντιρρήσεις σ' αυτά που συμβαίνουν, σ' αυτή την παρακολούθηση των πάντων από τους πάντες προβάλλονται από ένα παλιό δεσμό της Μέι, τον Μέρσερ, τον οποίο συναντά όταν επισκέπτεται τους γονείς της. Το τέλος, γεμάτο ανατροπές, δεν είναι καθόλου αισιόδοξο.

Παρ' όλο ότι η συνεχής αριθμητική αναφορά στην αναγνωσιμότητα των σελίδων, στους φίλους, στα "σφυρίγματα", στους ακολούθους (followers), στα αιτήματα, στο βαθμό εξυπηρέτησης πελατών και πλήθος άλλα, είναι ενίοτε κουραστική και ανιαρή, εντούτοις συμφωνώ ανεπιφύλακτα με τον Πατριάρχη Φώτιο που γράφει: "Οι άνθρωποι που μεγαλώνουν με κουλτούρα facebook, οι νέοι που απαξιώνουν το ιδιωτικό-οικογενειακό και προκρίνουν το δημόσιο-φιλοπαρεΐστικο, τα άτομα του σήμερα τα οποία θεοποιούν την παγκοσμιοποίηση και τις απειράριθμες (ψεύτικες) σχέσεις που τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ευνοούν και εν πολλοίς υπαγορεύουν, πρέπει να διαβάσουν αυτό το βιβλίο".

Περί τυφλότητος

Ομολογώ (όχι χωρίς κάποιο δισταγμό ντροπής) ότι είναι το πρώτο βιβλίο του Πορτογάλου νομπελίστα Ζοζέ Σαραμάγκου που διαβάζω. Δεν ξέρω αν θα επιδιώξω να διαβάσω άλλο, καμιά φορά έρχονται από μόνα τους τα βιβλία και μας βρίσκουν. Ασφαλώς όχι γιατί δεν μου άρεσε το "Περί τυφλότητος" (Καστανιώτης, 1998, μετ. Αθηνά Ψύλλια). Αντιθέτως, μου άρεσε και πολύ μάλιστα, αλλά είναι τόσο εφιαλτικό που δεν θα ήθελα να ξαναζήσω παρόμοια αναγνωστική φρίκη, αν είναι και τα άλλα του βιβλία  παρόμοια.

Σε μια πόλη που δεν κατονομάζεται (όπως και όλα τα πρόσωπα είναι ανώνυμα) κάποιος, ενώ οδηγεί το αυτοκίνητό του, περιμένοντας μπροστά στο φανάρι ν' ανάψει πράσινο, ξαφνικά τυφλώνεται. Ένας περαστικός φροντίζει να τον οδηγήσει στο σπίτι του, βρίσκει όμως και την ευκαιρία να του κλέψει το αυτοκίνητο. Μαζί με τη γυναίκα του ο πρώτος αυτός τυφλός επισκέπτεται έναν οφθαλμίατρο, ο οποίος δεν του βρίσκει τίποτα παθολογικό. Όμως, τόσο ο οφθαλμίατρος όσο και οι άλλοι που βρίσκονταν στην αίθουσα αναμονής και ήρθαν, σε οπτική έστω, επαφή με τον πρώτο τυφλό, αρχίζουν να τυφλώνονται. Πρόκειται για μια επιδημία τύφλωσης! Η πολιτεία, όταν διαπιστώνει τη μεταδοτικότητα της τύφλωσης, για να εμποδίσει την εξάπλωσή της, απομονώνει τους τυφλούς σ' ένα δαιδαλώδες παλιό ψυχιατρείο. Στρατιώτες φρουρούν την είσοδο με εντολή να πυροβολούν όποιον δοκιμάσει να βγει και παρακολουθούμε τέτοιες εκτελέσεις. Οι τυφλοί αυξάνονται ραγδαία. Οι έγκλειστοι περιέρχονται σταδιακά σε απελπιστική κατάσταση. Η τροφοδοσία τους που γίνεται με προμήθειες που αφήνονται στην είσοδο ολοένα και δυσχεραίνεται, καθώς η τυφλότητα κυριεύει σιγά-σιγά όλη την πόλη. Τα πιο άγρια ένστικτα ξυπνούν. Το ένστικτο της επιβίωσης, το σεξουαλικό ένστικτο καταδυναστεύουν την κοινότητα των εγκλείστων.

Ο Σαραμάγκου ρίχνει το φως του συγγραφικού του προβολέα κυρίως σε μια ομάδα, την πρώτη ομάδα τυφλών που γνωρίσαμε. Είναι ο πρώτος τυφλός, η γυναίκα του, μια κοπέλα με σκούρα γυαλιά, ένα παιδί με στραβισμό, ένας γέρος με μια καλύπτρα στο μάτι, ο γιατρός και η γυναίκα του, που όλως παραδόξως δεν έχει τυφλωθεί. Με αυτούς τους χαρακτηρισμούς τους αναφέρει σ' όλο το βιβλίο, ονόματα δεν υπάρχουν πουθενά. Παρ' όλη τη στέρηση της τροφής, τη βρωμιά, την κακοποίηση και τον εξευτελισμό, ίσως χάρις στη γυναίκα του γιατρού που βλέπει (πράγμα που φροντίζει να κρατάει κρυφό από όλους εκτός από τον άντρα της) η ομάδα επιβιώνει και κάποια στιγμή βγαίνει από τον εγκλεισμό. Όμως η κατάσταση στην πόλη είναι ακόμη χειρότερη. Τίποτα δεν λειτουργεί πια. Ούτε ύδρευση υπάρχει, ούτε ηλεκτρισμός, ούτε τρόφιμα. Όλοι έχουν τυφλωθεί. Όλος ο κόσμος έχει ως μόνη επιδίωξη την επιβίωση. "Ο θάνατός σου η ζωή μου", μοιάζει να μας λέει ο συγγραφέας. Σκηνές αποτροπιασμού, σκύλοι που τρώνε πτώματα, ωμοφαγία από ανθρώπους, αποπνικτική βρωμιά παντού. Όταν μια μέρα δέχονται την ευεργετική καθαριότητα που τους προσφέρει η βροχή, αισθανόμαστε σαν να μας καθαρίζει κι εμάς από όλη τη βρωμιά που μαζεύτηκε μέσα μας από την τόσο δυνατή, ρεαλιστική γραφή του Σαραμάγκου. Το τέλος αισιόδοξο. Ας μην το προδώσω.

Εντυπωσιάζει η ιδιαίτερη τεχνική του συγγραφέα. Όχι μόνο η απουσία ονομάτων, σύνηθες άλλωστε και σε πολλά άλλα έργα, αλλά και η ιδιόμορφη χρήση των σημείων στίξης. Απουσιάζει το ερωτηματικό καθώς και τα εισαγωγικά στους διαλόγους. Επιπλέον οι διάλογοι είναι ενσωματωμένοι στην αφήγηση και το μόνο που ξεχωρίζει την αλλαγή του προσώπου που μιλά είναι η χρήση των κεφαλαίων γραμμάτων στη μέση της πρότασης. Το εντυπωσιακό είναι πως δεν δημιουργείται καμιά δυσκολία στην ανάγνωση.

Πολύ συχνά ο Σαραμάγκου παρεμβάλλει σύντομες σκέψεις, ένα είδος συμπύκνωσης, ένα δικό του σχόλιο, που σε σταματά, λειτουργώντας αποφθεγματικά.

Δεν προσπάθησα να βρω κανένα αλληγορικό νόημα στο έργο, που μπορεί και να υπάρχει. Το είδα σαν ένα έργο επιστημονικής φαντασίας, τι θα μπορούσε να συμβεί αν όλοι τυφλωνόμαστε, πόσο το ένστικτο μπορεί να κυριαρχήσει, αφαιρώντας μας όλο αυτό το περίβλημα που ονομάζουμε πολιτισμό. Μου θύμισε ανάλογες (αν και πολύ διαφορετικές ) εφιαλτικές καταστάσεις όπως το "1984" ή τη "Δίκη".

Το μικρό παριζιάνικο βιβλιοπωλείο

Nina George
Το μικρό Παριζιάνικο Βιβλιοπωλείο
Κλειδάριθμος, 2016
Μετ. Χριστίνα Σωτηροπούλου

Δεν ξέρω κανένα βιβλιόφιλο που δεν θα δελεαζόταν από ένα βιβλίο που ο τίτλος του σχετίζεται με... βιβλία. (Μια πολύ ενδιαφέρουσα τέτοια συλλογή τίτλων μας δίνει το βιβλιοφιλικό blog Βολτίτσες). Γι' αυτό και ο τίτλος "Το μικρό παριζιάνικο βιβλιοπωλείο" λειτούργησε σαν μαγνήτης στην αναγνωστική μου επιλογή. Όμως η ικανοποίηση που μου έδωσε δεν ήταν αυτή που περίμενα, ίσως γιατί άλλα ήταν αυτά για τα οποία είχα προετοιμαστεί με τη φαντασία μου, άλλα ήταν αυτά για τα οποία η προσδοκία μου με είχε προϊδεάσει.

Το βιβλίο αρχίζει πολύ ωραία. Ο πενηντάχρονος βιβλιοπώλης Ζαν Περντί, διατηρεί ένα πρωτότυπο βιβλιοπωλείο. Πρόκειται για μια φορτηγίδα, ένα πλοιάριο προσαραγμένο στην όχθη του Σηκουάνα. Δεν είναι η μόνη πρωτοτυπία. Ο Περντί αποκαλεί το βιβλιοπωλείο του "Λογοτεχνικό φαρμακείο". Πιστεύει πως τα βιβλία μπορούν να θεραπεύσουν τις αρρώστιες της ψυχής και είναι σε θέση να προτείνει το κατάλληλο βιβλίο για τον κάθε αναγνώστη. Συχνά δεν διστάζει να χάσει έναν πελάτη παρά να του πουλήσει ένα βιβλίο, το οποίο κατά τη γνώμη του δεν του ταιριάζει!

Ο Περντί όμως έχει κι αυτός ένα ψυχικό τραύμα, το οποίο δυστυχώς τα βιβλία δεν μπόρεσαν να του γιατρέψουν. Πριν από εικοσιένα χρόνια είχε ερωτευτεί παράφορα μια γυναίκα, τη Μανόν, η οποία ξαφνικά εξαφανίστηκε από τη ζωή του, αφήνοντάς του μόνο ένα γράμμα, που ο Ζαν όλα αυτά τα χρόνια αρνιόταν να διαβάσει. Μια απρόσμενη συγκυρία τον κάνει να διαβάσει το γράμμα ύστερα από τόσα χρόνια, πράγμα που τον ωθεί να λύσει το πλοιάριο-βιβλιοπωλείο από την όχθη και μέσα από ποταμίσιους δρόμους να πλεύσει προς τα νότια της Γαλλίας, αναζητώντας την αγαπημένη του. Έτσι το βιβλίο παίρνει άλλη τροπή κι άλλη διάσταση. Τα βιβλία βέβαια εξακολουθούν να έχουν το ρόλο τους. Άλλοτε τα προτείνει ως αντάλλαγμα για ένα φόρο που πρέπει να πληρώσει για τον ελλιμενισμό του, άλλοτε για να αγοράσει τρόφιμα, δεν έχουν όμως τον κύριο ρόλο για τον οποίο ο αναγνώστης είχε προετοιμαστεί.

Ενδιαφέρουσες οι σκόρπιες αποφθεγματικές ρήσεις για το βιβλίο. Π.χ. "Τα βιβλία είναι κάτι παραπάνω από γιατροί, φυσικά. Κάποια μυθιστορήματα είναι τρυφεροί σύντροφοι για μια ζωή. Κάποια σου δίνουν ένα δυνατό χαστούκι, άλλα είναι σαν ζεστή κουβέρτα που σε τυλίγει όταν σε πιάνει φθινοπωρινή μελαγχολία. Και κάποια... ε, λοιπόν, κάποια είναι σαν ροζ μαλλί της γριάς, που γαργαλάει τον εγκέφαλό σου για τρία δευτερόλεπτα και αφήνει πίσω του ένα χαρούμενο κενό. Όπως μια σύντομη αλλά καυτή ερωτική σχέση".

Και μια ενδιαφέρουσα πρωτοτυπία. Στο επίμετρο του βιβλίου παρατίθενται αφενός συνταγές φαγητών της Προβηγκίας, αφετέρου δημοσιεύεται το "Λογοτεχνικό κουτί πρώτων βοηθειών" του Ζαν Περντί, όπου δίνει πληροφορίες και οδηγίες για τη θεραπευτική ιδιότητα συγκεκριμένων βιβλίων. Γράφει για παράδειγμα: "Μέλβιλ Χέρμαν, Μόμπι Ντικ: Για χορτοφάγους. Παρενέργειες: Φόβος του νερού.

Ή, Όργουελ Τζορτζ, 1984: Περιορίζει την ευπιστία και την απάθεια. Παλιό σπιτικό γιατρικό για τη χρόνια αισιοδοξία, που όμως έχει περάσει την ημερομηνία λήξης του".

Και με τον τρόπο αυτό μας δίνει τη θεραπευτική ιδιότητα 26 βιβλίων.

Γενικά ένα εύπεπτο βιβλίο, γι' αυτό ίσως και ευπώλητο, μεταφρασμένο σε 33 γλώσσες, που θα μπορούσε με βάση την κεντρική του ιδέα να είναι πολύ καλύτερο.

Το δαχτυλίδι

Πρόσφατα ο Γιώργος Παπαδόπουλος, ιδρυτής των εκδόσεων «Διόπτρα», εξέδωσε ένα δικό του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Το δαχτυλίδι», που θα παρουσιαστεί σε λίγες μέρες και στην Κύπρο. Με την ευκαιρία αυτή ο κ. Παπαδόπουλος είχε την καλοσύνη να απαντήσει σε μερικά ερωτήματα για το blog μου.

Κύριε Παπαδόπουλε,

Ο εκδοτικός οίκος Διόπτρα είναι πολύ γνωστός, λίγοι όμως, φαντάζομαι, γνωρίζουν τον ιδρυτή του. Μπορείτε να μας πείτε λίγα λόγια για τον εαυτό σας;

ΑΠ. Γεννήθηκα στην Κύπρο το 1941. Σε ηλικία 15 ετών ορκίστηκα στην ΕΟΚΑ, που πολεμούσε  εναντίον των Άγγλων, για την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.

Το 1959, με υποτροφία του Υπουργείου Εξωτερικών της Ελλάδας σπούδασα ηλεκτρονικά. Δούλεψα στην Αρχή Τηλεπικοινωνιών Κύπρου (CYTA), μέχρι το 1966, οπότε μετανάστευσα στον Καναδά. Δύο χρόνια αργότερα διορίστηκα καθηγητής ηλεκτρονικών στο Danforth Technical School του Τορόντο.

Τον Φεβρουάριο του 1974 επιστρέψαμε οικογενειακώς στην Αθήνα για να σπουδάσουν τα παιδιά μου σε ελληνικά σχολεία και να φοιτήσω κι εγώ στη Νομική Σχολή Αθηνών.

Σ’ αυτό το διάστημα της φοίτησής μου ξεκίνησα ως πλασιέ βιβλίων και το 1978, πριν από 35 χρόνια, ίδρυσα τις Εκδόσεις Διόπτρα, που –όπως λέτε κι εσείς– έχει καταξιωθεί και βρίσκεται μεταξύ των πρώτων εκδοτικών οίκων της Ελλάδας.

 «Το δαχτυλίδι» είναι το πρώτο σας βιβλίο. Τι σας έκανε να στραφείτε, πέρα από τις εκδόσεις, και στη συγγραφή;

ΑΠ. Η ζωή ενός ανθρώπου καθορίζεται από τις επιλογές που κάνει κάθε φορά, και το πώς αποφασίζει κανείς τι να επιλέξει και τι να κάνει. Κι αυτά εξαρτώνται από όσα έφερε μαζί του μέσω των γονιδίων και όχι μόνο, αλλά και όσα έζησε στη ζωή του, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια της ζωής του. Τα πιστεύω και οι πεποιθήσεις μας, επομένως καθορίζουν τα βήματα της ζωής μας. Από όσα ανέφερα νωρίτερα, καταλαβαίνετε ότι έχω κάνει πολλές αλλαγές στη ζωή μου. Το ΤΕΛΟΣ του καθετί στη ζωή μας είναι η ΑΡΧΗ κάποιου άλλου.

Λίγο πριν συνταξιοδοτηθώ, στα 70 μου χρόνια, διάφορα περιστατικά που θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς τυχαία ή συμπτώσεις με οδήγησαν στο να αποφασίσω να γράψω ΤΟ ΔΑΧΤΥΛΙΔΙ. Θεώρησα πως έπρεπε να δοθεί μια απάντηση σε εκείνους που με ρωτούσαν συχνά: «Και τι έκαναν οι Κύπριοι για την Ελλάδα;», αλλά και για τις αξίες μας που θυσιάσαμε στο βωμό της εύκολης ζωής και της καλοπέρασης.

Γιατί στο όνομά σας προσθέτετε δίπλα από το Γιώργος Παπαδόπουλος το «Κυπραίος»;

ΑΠ. Πολλοί με ρωτούν αν το «Κυπραίος» προστέθηκε για να μη με συνδέουν οι αναγνώστες με τον άλλο… Γεώργιο Παπαδόπουλο. Αντιλαμβάνεστε Ποιον εννοώ. Όχι δεν είναι αυτός ο λόγος. Από τις τελευταίες τάξεις του εξαταξίου Γυμνασίου έστελνα στην εφημερίδα ΕΘΝΟΣ της Λευκωσίας ανταποκρίσεις γύρω από διάφορα θέματα με το «ψευδώνυμο» Κυπραίος. Το χρησιμοποίησα και για κάποια ποιήματά μου που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Times of Cyprus.

Στο διάστημα που έζησα στον Καναδά είχα αρθρογραφήσει στις εφημερίδες ΑΤΛΑΝΤΙΣ και ΕΘΝΙΚΟΣ ΚΗΡΥΚΑΣ και εξέδιδα την ολιγοσέλιδη εφημερίδα ΕΠΑΛΞΙΣ χρησιμοποιώντας αυτό το «δημοσιογραφικό ψευδώνυμο». Το ίδιο έκανα και στο Περιοδικό ΒΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ που εξέδιδαν οι Εκδόσεις Διόπτρα τα έτη 1984-1985. Θέλησα, λοιπόν, να διατηρήσω το ίδιο ψευδώνυμο και στο ΔΑXΤΥΛΙΔΙ. 

Διαβάζω τώρα το βιβλίο σας και το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον. Εγώ όμως είμαι Κυπρία. Πιστεύετε ότι θα μπορούσε να ενδιαφέρει και το ευρύτερο ελλαδικό κοινό;

ΑΠ. Σκοπός της συγγραφής του βιβλίου μου ήταν να διαβαστεί όχι μόνο από τους Κυπρίους, αλλά, κυρίως θα έλεγα, από τους Ελλαδίτες, που δεν είχαν την ευκαιρία ούτε μέσα από τα σχολεία ούτε μέσα από τα έντυπα και τα ηλεκτρονικά μέσα να πληροφορηθούν για τη συνεισφορά των Κυπρίων στους αγώνες του έθνους. Με πολλή ικανοποίηση μπορώ να σας πω σήμερα ότι σε διάστημα μικρότερο του ενός μήνα που βρίσκεται το βιβλίο στα βιβλιοπωλεία, τα 3.000 αντίτυπα που αρχικά εκδόθηκαν έχουν εξαντληθεί και προχωράμε ήδη στη 2^η έκδοσή του. Είμαι λοιπόν σίγουρος ότι το βιβλίο θα διαβαστεί και στην Ελλάδα.   

Και μια τελευταία ερώτηση γενικότερης φύσης. Γιατί οι εκδοτικοί οίκοι είναι τόσο επιφυλακτικοί στην έκδοση των βιβλίων τους και σε ηλεκτρονική μορφή; Προσωπικά αγαπώ πολύ τα e-books, αλλά δύσκολα βρίσκω αξιόλογα ηλεκτρονικά βιβλία.

ΑΠ. Στην Ελλάδα η αγορά του ηλεκτρονικού βιβλίου βρίσκεται ακόμα στα σπάργανά της σε αντίθεση με την αμερικανική και τη βρετανική. Αυτό σημαίνει πως ο αριθμός των «αντιτύπων» που αναμένεται να αγοραστούν θα είναι μικρός.

Ένας άλλος λόγος είναι ότι απαιτείται μια ειδική επεξεργασία των ηλεκτρονικών αρχείων στην οποία πρέπει να προβεί ο εκδότης. Η διαδικασία αυτή, σε συνδυασμό και με τον αριθμό αντιτύπων που υπολογίζει ότι θα πωληθούν, ίσως αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για την ηλεκτρονική έκδοση.

Ένας τρίτος, σοβαρός λόγος είναι ότι για πολλούς τίτλους βιβλίων που εκδόθηκαν παλαιότερα ο εκδότης δεν διαθέτει ηλεκτρονικό αρχείο και κάνει τις ανατυπώσεις του με τα υπάρχοντα φιλμ των βιβλίων, είτε τα ηλεκτρονικά αρχεία που έχει είναι από προγράμματα που δεν συνεργάζονται με τα εξειδικευμένα προγράμματα για τα ηλεκτρονικά βιβλία.

Εμείς, στις εκδόσεις Διόπτρα φροντίζουμε ώστε οι νέοι μας τίτλοι να εκδίδονται και σε ηλεκτρονική μορφή, η οποία –να τονίσω– είναι πολύ πιο προσιτή, οικονομικά, για τον αναγνώστη. 

Σας ευχαριστώ πολύ κ. Παπαδόπουλε. Θα σας περιμένουμε στην Κύπρο.

τα Γράμματα στη Μητέρα του Κώστα Μόντη

Άντης Ροδίτης
τα Γράμματα στη Μητέρα του Κώστα Μόντη
(Ποίηση και Ιστορία)
Αρμός, 2015

Γιατί μας δυσκολεύεις κύριε Ροδίτη;
Γιατί ανασκαλεύεις
"πόνους παλιούς που μέσα μας κοιμούνται";
Γιατί ανατρέπεις;
Τι σου φταίξαμε;
Είσαι απαράδεχτος
Επιεικώς απαράδεχτος!

Διάβασα χωρίς διακοπή σε μια πρώτη ανάγνωση το βιβλίο του Άντη Ροδίτη "τα Γράμματα στη Μητέρα του Κώστα Μόντη". Κι ύστερα το ξανάρχισα έχοντας πλάι μου και συχνά ανατρέχοντας και ξαναδιαβάζοντας τα ίδια τα "Γράμματα". Τα είχα διαβάσει πολλές φορές στο παρελθόν, είχα γράψει γι' αυτά, είχα διδάξει κάποιο απόσπασμα. Όμως η καινούρια ματιά με την οποία τα βλέπει ο Ροδίτης, η ανάλυσή τους σε συνδυασμό με τα ιστορικά γεγονότα που στάθηκαν η αφορμή για τη δημιουργία τους, αποτελεί μια σπουδή στα "Γράμματα" που ως τώρα δεν έχει παρουσιαστεί στο εύρος και στο βάθος που μας δίνει ο Ροδίτης.

Ένας άλλος μας ποιητής, ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης, διατύπωσε σε ομιλία του για τον Μόντη το 1984 την εξής άποψη, άποψη που ο Ροδίτης παραθέτει και στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του: "Θ' άξιζε αλήθεια να μπει κανένας στον πειρασμό να προσπαθήσει να κάνει μια ανάλυση αυτών των στίχων και μια αντιπαραβολή με συγκεκριμένες ιστορικές καταστάσεις". Στηριγμένος σ' αυτή την εισήγηση ο Άντης Ροδίτης, αλλά και στο ότι 31 χρόνια μετά (τη δήλωση Χαραλαμπίδη) και 43 από την κυκλοφορία του "Δευτέρου Γράμματος" (1972) "ούτε ο Χαραλαμπίδης, ούτε άλλος απ' όσο ξέρω, δεν υπέκυψε στον πειρασμό ή δεν τον αντιμετώπισε ευθέως δοκιμάζοντας μια εκτεταμένη ανάλυση έστω ενός από τα δύο πρώτα Γράμματα, αφού όλα μαζί κρίνονταν "φρονίμως" (όσες φορές "κρίθηκαν") σχεδόν πάντα εν συντομία και αποσπασματικά", επιχειρεί ο ίδιος την ανάλυση αυτή.

Πώς τώρα εγώ μπορώ να παρουσιάσω ένα βιβλίο που αναλύει ένα μεγαλόπνοο έργο, μια μελέτη που στηρίζεται σε ευρύτατη γνώση πηγών, που οι παραπομπές του περιλαμβάνουν λογοτεχνικά περιοδικά, Ιστορία της Λογοτεχνίας και μελέτες, τον Έλιοτ και τον Έγκελς, Θουκυδίδη και Πλάτωνα και Αριστοτέλη, Σεφέρη και Ναζιανζηνό, έγγραφα του Φόρειν Όφις και τα Άπαντα του Μακαρίου, Καβάφη και ΝΑΤΟ και πλήθος άλλα; Μια πολύ αδρομερή σκιαγράφηση μπορώ να κάνω, όχι παρουσίαση, όλα τα άλλα αφήνονται στον αναγνώστη του βιβλίου.

Από την αρχή ήδη δηλώνεται η συγγένεια των "Γραμμάτων" με την "Ερημη Χώρα" του Έλιοτ, συγγένεια  που πρώτος επεσήμανε ο Αντρέας Χριστοφίδης, χαρακτηρίζοντας ως "ερημιά" και "κρανίου τόπο" το μέρος από όπου ξεκινά ο  Μόντης να γράψει (Δεύτερο Γράμμα), αλλά, κατά τον Ροδίτη, ο Χριστοφίδης δεν τόλμησε να προχωρήσει "στα ενδότερα της θύρας που άνοιξε". Το τολμά τώρα ο ίδιος και η απήχηση της "Έρημης Χώρας" ακούγεται σαν ηχητικό υπόστρωμα σ' όλη τη μελέτη.

Μεταξύ ενός Εισαγωγικού κεφαλαίου και ενός Υστερογράφου μεσολαβούν έντεκα κεφάλαια ανάλυσης των "Γραμμάτων". Τα τέσσερα πρώτα, Η πληγή είναι η ελπίδα, Έρημη Χώρα-Κρανίου Τόπος, Από την έπαρση στον κυφωνισμό, Μήτε ζωντανοί μήτε πεθαμένοι, αφορούν στο "Πρώτο Γράμμα" (1965) καθώς και σε γενικότερα θέματα της ποίησης του Μόντη. Ένα σύντομο τελευταίο κεφάλαιο, "Πέρα από την απελπισία", αναφέρεται στο "Τρίτο Γράμμα" (1980), "που δεν είναι εξίσου με το "Δεύτερο" σπουδαίο ποίημα". Ένα κεφάλαιο, "Η ουρά που ήθελε να κουνά τον σκύλο", έχει καθαρά ιστορικό-πολιτικό περιεχόμενο, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου και σημαντικότερο, πιστεύω, είναι η ανάλυση του "Δεύτερου Γράμματος" (1972). Της ταραγμένης εποχής που μεσολάβησε από το 1965 του "Πρώτου" ως το 1980 του "Δεύτερου" Γράμματος, των χρόνων που ο Ονήσιλος έστελλε τις μέλισσές του να μας ξυπνήσουν, κατά έναν άλλο μέγιστο ποιητή μας, αλλά που "όλες ψοφήσανε πάνω στο παχύ μας δέρμα". Πίσω από τους στίχους ο σπαραγμός, η κρυπτική, λόγω των σκοτεινών καιρών και της αντιπνευματικότητας, ποιητική διατύπωση, η ενόραση και η προφητική σχεδόν δύναμη του ποιητικού λόγου:

...σαν την ανεξήγητη, λέω, βουνοσειρά της Κερύνιας

που σήμερα είναι κι αύριο δεν είναι,

που σήμερα είναι κι αύριο δεν ξέρουν, δεν άκουσαν,

που σήμερα έχει όνομα

κι αύριο δεν έχει... 

Ασφαλώς  πάντα  στην ποιητική ερμηνεία υπόκειται ένα μέρος τουλάχιστον υποκειμενικού στοιχείου. Ο Άντης Ροδίτης καταθέτει (αν δεχτούμε ότι δεν τεκμηριώνει) την άποψή του. Εναπόκειται σ' άλλους μελετητές, ειδικά μάλιστα τους ονομαστικά αναφερόμενους, να ανασκευάσουν, να αντιτείνουν, να εκφέρουν τον δικό τους λόγο. Ας μην ξεχνούν όμως πως πέρα από τους κρυπτικούς στίχους υπάρχουν και οι διαυγέστατοι στίχοι που δεν επιδέχονται καμιά διφορούμενη ερμηνεία και που ο Άντης Ροδίτης επικαλείται, μαζί βέβαια και με πολλούς άλλους στίχους από την ποίηση του Μόντη:

Και τι θα γίνει τώρα,

θα σχίσουμε τα παλιά μας τετράδια

που  'ταν γεμάτα χρωματιστή "Ένωση",

θα σχίσουμε τα παλιά μας σχολικά τετράδια

που 'ταν γεμάτα "Ένωση" διακοσμημένη με γιασεμιά και λεμονανθούς και μαργαρίτες

θα σχίσουμε τα παλιά αναγνωστικά των παιδιών μας

με τις Ελληνικές σημαίες,

θα πετάξουμε τ' αγαπημένο αναμνηστικό σκουφί του Γυμνασίου

με την "Ένωση" στο γείσο,

θα πετάξουμε τον χάρακά τους

και τη τσάντα και τη μπάλα και το ποδήλατο

που 'γραφαν "Ένωση";

Αλήθεια, πέστε μου, τι θα γίνει τώρα;

 (Κύπρος εν Αυλίδι, 1976)

Επιχείρηση Ζάχαρη

Ιαν ΜακΓιούαν
Επιχείρηση Ζάχαρη
Πατάκης, 2013
Μετ. Κατερίνα Σχινά

Ένα  βιβλίο απατηλά κατασκοπευτικό, ένα βιβλίο για τη λογοτεχνία κάτω από το κάλυμμα του αστυνομικού, ένα βιβλίο για μια εποχή, μ' ένα τόσο ανατρεπτικό τέλος που αξίζει να διαβαστεί έστω και μόνο γι' αυτό.

Αρχίζει με την ήρεμη, αυτοβιογραφική, πρωτοπρόσωπη αφήγηση ενός κοριτσιού, της Σερίνα Φρουμ, κόρης αγγλικανού επισκόπου, που μεγάλωσε σε μια μικρή πόλη της ανατολικής Αγγλίας. Παρ' όλο που η ίδια θέλει να σπουδάσει αγγλική φιλολογία ("μου άρεσε πολύ να διαβάζω λογοτεχνία. Ήμουν ταχυαναγνώστρια-τελείωνα δύο με τρία βιβλία την εβδομάδα- και το να διαβάζω ασταμάτητα επί τρία χρόνια μου ταίριαζε γάντι"), πείθεται από το περιβάλλον της να ακολουθήσει Μαθηματικά στο Κέμπριτζ. Στο τελευταίο έτος θα γνωρίσει έναν καθηγητή, τον Τόνυ Κάννινγκ, με τον οποίο θα συνδεθεί ερωτικά, παρ' όλη τη διαφορά ηλικίας. Η σχέση αυτή θα της ανοίξει καινούριους δρόμους. Αν και εξακολουθεί να διαβάζει ασταμάτητα, τα συνήθως ανάλαφρα διαβάσματά της δίνουν τη θέση τους, με την καθοδήγηση του Κάννινγκ, στη μελέτη της Ιστορίας, στο διάβασμα σοβαρών εφημερίδων, στο ενδιαφέρον για την πολιτική και την εποχή.

Βρισκόμαστε στο 1972, "με τον πληθωρισμό να προκαλεί απεργίες και οι μειώσεις των μισθών πληθωρισμό, με τους χοντροκέφαλους μάνατζερ και τα επαγγελματικά τους γεύματα, με τα αιμοχαρή συνδικάτα που ονειρεύονταν εξέγερση, με την αδύναμη κυβέρνηση, τις ενεργειακές κρίσεις, τα συνεχή μπλακάουτ, τους σκίντχεντς, τους βρόμικους δρόμους, τις ταραχές στη Βόρεια Ιρλανδία, τα πυρηνικά".

Η σεξουαλική επανάσταση συνεχίζεται, τα τρομοκρατικά κινήματα, ο ΙΡΑ, οι παλαιστινιακές ομάδες, οι Ερυθρές Ταξιαρχίες κ.λπ. κυριαρχούν, ο ψυχρός πόλεμος υπάρχει ακόμη.

Η σχέση της Σερίνα με τον Τόνυ θα διακοπεί απότομα και βίαια από εκείνον. Όμως, στο μεταξύ, με τη βοήθειά του η Σερίνα έχει προσληφθεί στην Υπηρεσία Πληροφοριών, την Μ15, σε μια κατώτερη θέση γραφειοκρτικών κυρίως καθηκόντων. Δεν αργεί όμως να αναβαθμιστεί. Την καλούν και της αποκαλύπτουν ένα σχέδιο, την "Επιχείρηση Ζάχαρη", όπως το ονόμασαν και είναι περίπου το εξής: Μέσα στα πλαίσια της πολιτιστικής πλευράς του ψυχρού πολέμου, αναζητούνται συγγραφείς, νεαροί κυρίως, που χρηματοδοτούμενοι από ένα ίδρυμα (οι φανεροί πόροι του οποίου είναι καθ' όλα νόμιμοι) θα συμβάλουν στην αντικομουνιστική προπαγάνδα. Η μέθοδος δεν είναι καινούρια. Λένε ότι χρησιμοποιήθηκε ακόμα και στην περίπτωση του Τζωρτζ Όργουελ, του οποίου "Η φάρμα των ζώων" και το "1984"μεταφράστηκαν και κυκλοφόρησαν σε τόσες γλώσσες με τη συμβολή μυστικών κονδυλίων (Θα μπορούσε κανείς να πει πως η μέθοδος αυτή δεν έπαψε ποτέ να χρησιμοποιείται και από τη Δύση και από την Ανατολή).

Οι συγγραφείς που αναζητούνται δεν είναι ανάγκη να συμβάλουν σ' αυτή την προπαγάνδα με το συγγραφικό οτυς έργο. Όπως της λένε όταν της αναθέτουν να προσεγγίσει ένα νέο συγγραφέα, τον Τομ Χάλεϊ, "αναζητούμε το είδος εκείνο του συγγραφέα που είναι πρόθυμος να ξοδέψει λίγο από τον χρόνο του προς χάριν των δεινά χειμαζόμενων ομοτέχνων του στο Ανατολοκό μπλογκ, που ταξιδεύει εκεί πέρα για να προσφέρει υποστήριξη, που στέλνει βιβλία, υπογράφει εκκλήσεις υπέρ των διωκόμενων συγγραφέων, διαπληκτίζεται με τους ψευδολόγους μαρξιστές συναδέλφους του εδώ, δε φοβάται να μιλήσει δημόσια για τους φυλακισμένους συγγραφείς στην Κούβα του Κάστρο".

Η Σερίνα δέχεται. Εκείνο όμως που δεν μπορούσαν να προβλέψουν ούτε οι πράκτορες της Μ15, ούτε η ίδια, ούτε ο νεαρός συγγραφέας που ευχαρίστως δέχεται τη χρηματοδότηση, χωρίς βεβαίως να γνωρίζει την ακριβή της προέλευση, είναι ότι οι δυο νέοι θα ερωτευτούν. Περνούν απίθανες ώρες μαζί, εκείνη εκτός από τον ίδιο ερωτεύεται και το συγγραφικό του έργο. Διαβάζει τα διηγήματά του, πολλές σελίδες του βιβλίου καταλαμβάνουν εκτενείς περιλήψεις των διηγημάτων του. Συζητήσεις γύρω από τη λογοτεχνία, αναφορές σε συγγραφείς, η μύηση εκείνης στην ποίηση, εναλλάσσονται με ερωτικές συνευρέσεις, ρομαντικά δείπνα, εκστατικά σαββατοκύριακα, όταν εκείνη κάθε Παρασκευή βράδυ βρίσκεται κοντά του στο Μπράιτον.

Παρ' όλη την ευτυχία που βιώνει η Σερίνα κατατρύχεται από τις τύψεις και την αμφιταλάντευση αν πρέπει ή όχι να του αποκαλύψει την αλήθεια και τον πραγματικό της ρόλο. Η αλήθεια όμως θα την προλάβει αποκαλυπτόμενη από τον σκανδαλοθηρικό τύπο. Τι θα γίνει όταν εκείνος μάθει την αλήθεια;

Η τέχνη του ΜακΓιούαν δεν εξαντλείται στην πλοκή, ο συγγραφέας είναι και μάστορας της τεχνικής, όπως μας έχει δείξει και στα άλλα έργα του (Εξιλέωση, Σάββατο, Στην Ακτή κ.ά.). Μας γοητεύει με το στήσιμο των σκηνών, με τις λεπτομερείς αλλά καθόλου ανιαρές περιγραφές, με τη διύλιση σκέψεων και συναισθημάτων, με τις αιφνίδιες ανατροπές.

Η "Επιχείρηση Ζάχαρη" μπορεί να διαβαστεί μέσα από πολλά επίπεδα. Σαν μια αναβίωση της αγγλικής κοινωνίας και εποχής των αρχών της δεκαετίας του '70, ή σαν αποκάλυψη των κατασκοπευτικών μεθόδων και των σχέσεων Ανατολής-Δύσης, αλλά προπάντων, πιστεύω, σαν μελέτη πτυχών της λογοτεχνικής γραφής. Ό,τι και να 'ναι, αξίζει.

Οι κληρονόμοι του Νίλσον

Ιωάννου Ιωάννης
Οι κληρονόμοι του Νίλσον
Bookstars, 2013

Πριν από καιρό (δε θυμάμαι με ποια ευκαιρία) είχα γράψει σε σχόλιό μου στο σεβαστό και αγαπητό Πατριάρχη Φώτιο: "Εσύ διαβάζεις βιβλία για να τα κρίνεις, εγώ για να τα ευχαριστηθώ", εννοώντας ότι για μένα το διάβασμα είναι προπάντων απόλαυση, γι' αυτό επιλέγω βιβλία είτε ανάλογα με το συγγραφέα, είτε με βάση κριτικές ή απόψεις φίλων, την κρίση των οποίων εμπιστεύομαι. (Εσχάτως προστέθηκε και το κατά πόσο βρίσκω ένα βιβλίο σε ebook). Γι' αυτό και μάλλον δεν θα είχα επιλέξει το βιβλίο του νέου συγγραφέα (γεν. 1984) Ιωάννη Ιωάννου, αν ο ίδιος δεν είχε την καλοσύνη να μου το στείλει σε ηλεκτρονική μορφή.

Πρόκειται για μια αστυνομική νουβέλα μόλις 144 σελίδων, που δεν είναι αμελητέο ως πρώτη συγγραφική απόπειρα, αλλά ο νέος συγγραφέας, πιστεύω, χρειάζεται ακόμα πολλή δουλειά για να μπορέσει να βρει το δρόμο του, να δημιουργήσει το προσωπικό του στυλ, να προσελκύσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Ο ίδιος, σε γραπτή επικοινωνία μας, μου έγραψε ότι η συγγραφή είναι το μεράκι του και δεν μπορεί να μπει στη λογική του "επιτυχημένου" βιβλίου. Θα διαφωνήσω μαζί του, Αν γράφουμε μόνο από μεράκι και δεν μας νοιάζει αν θα διαβαστούμε ή όχι, τότε ποιος ο λόγος να εκδίδουμε και δεν αφήνουμε τα γραπτά μας στα συρτάρια μας;

Ο Ιωάννου τοποθετεί τη νουβέλα του στο Λος Άντζελες. Τίποτε όμως από την ατμόσφαιρα και το χαρακτήρα της πόλης αυτής δεν αναφέρεται και ο αναγνώστης μένει με την απορία γιατί τοποθετήθηκε εκεί το έργο. Τίποτε δεν θα άλλαζε αν το τοποθετούσε στο Λονδίνο ή τη Νέα Υόρκη.

Μια δεύτερη παρατήρησή μου είναι ότι φαίνεται επηρεασμένος από την Αγκάθα Κρίστι. Έχουμε μια οικογένεια, μια κληρονομιά, δυο δολοφονίες και μια αυτοκτονία που τελικά θα αποδειχτεί ότι δεν ήταν τέτοια. Τέλος, ο ένοχος αποκαλύπτεται σε μια συγκέντρωση όλων των  υπόπτων. Ο Ιωάννου πρόσθεσε και ένα χαρακτηριστικό που συνανατάμε σε πολλά αστυνομικά, δηλ. τον ντετέκτιβ που υπήρξε αστυνομικός, άρα έχει ιδιαίτερες προσβάσεις στις αστυνομικές έρευνες.

Έχω την άποψη πως ο νέος αυτός συγγραφέας (μαθηματικός) έχει πολλές δυνατότητες, φτάνει να βρει την ταυτότητα, τον προσωπικό χαρακτήρα των έργων του. Είναι τόση η πληθώρα των αστυνομικών μυθιστορημάτων που κυκλοφορούν, ώστε αν ένα έργο δεν έχει μια ιδιαιτερότητα, δύσκολα θα βρει το δρόμο προς το αναγνωστικό κοινό.

Μηχανές σαν κι εμένα

Ίαν ΜακΓιούαν
Μηχανές σαν κι εμένα
Πατάκης, 2019
Μετ. Κατερίνα Σχινά

Η λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας πάντα με γοήτευε. Όχι η φαντασία που αναφέρεται σε εξωγήινους, σε άλλους γαλαξίες και αστερισμούς, αλλά η φαντασία που τοποθετεί τα δημιουργήματά της στη γη μας, αυτόν τον μικρό πλανήτη που ξέρουμε και στον οποίο πολλά απ' αυτά που η φαντασία των λογοτεχνών δημιούργησε έχουν ήδη παραγματοποιηθεί.

Μικρή με συνάρπαζε ο Ιούλιος Βερν, αργότερα το "1984", ο "Θαυμαστός καινούριο κόσμος", το "Φάνεραϊτ 451", το "Μη μ' αφήσεις ποτέ", για ν' αναφέρω πρόχειρα μερικά που θυμάμαι. Με είχε επίσης συναρπάσει το "Εγώ το ρομπότ" του Ισαάκ Ασίμοφ, του οποίου  έχω μια έκδοση του 1974 (Κάκτος). Κατανοητή λοιπόν η ανυπομονησία μου να διαβάσω το "Μηχανές σαν και μένα", όχι μόνο για το θέμα, αλλά και γιατί προέρχεται από έναν ιδιαίτερα αγαπημένο συγγραφέα. Και πραγματικά δεν με απογοήτευσε. 

Πρωτοπρόσωπος αφηγητής, κύριο πρόσωπο του βιβλίου, είναι ένας τριαντάχρονος νέος, ο Τσάρλι, με πτυχίο ανθρωπολογίας και ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα ηλεκτρονικά, που αφού πέρασε από διάφορες ασχολίες, καταφέρνει να εξασφαλίζει το πενιχρό του εισόδημα παίζοντας στο χρηματιστήριο μέσω υπολογιστή. 

Το έργο τοποθετείται στο 1982, σ' ένα Λονδίνο πιο πολύ όμοιο με το σημερινό παρά με το τότε. Ο συγγραφέας όμως αλλάζει την πραγματικότητα. Ο πόλεμος των Φώκλαντ λήγει με ήττα της Αγγλίας και η Θάτσερ χάνει τις εκλογές που ακολουθούν. Δεν ξέρω τη χρησιμότητα αυτών των αναχρονισμών. Στους οποίους προστίθεται ακόμα ένας, με ιδιαίτερο λόγο παρουσίας: Ο Άλαν Τιούρινγκ. Ιστορικό πρόσωπο, κρυπτογράφος με ξεχωριστή σημασία στο Β΄Π΄Πόλεμο, θεωρούμενος πατέρας των  υπολογιστών και της  τεχνητής νοημοσύνης, που είχε πεθάνει ήδη το 1950, εμφανίζεται στο βιβλίο να ζει, να συναντιέται και να συζητά με τον Τσάρλι, ο οποίος τον εκτιμά, τον θαυμάζει, τον σέβεται, πιθανότατα συναισθήματα του συγγραφέα για τον ξεχωριστό αυτόν επιστήμονα.

Μια κληρονομιά επιτρέπει στον Τσάρλι να αγοράσει έναν από τα 25 πανάκριβα ανθρωποειδή που μόλις έχουν δημιουργηθεί και διατέθηκαν στην αγορά: 12 άνδρες που ονομάζονται Αδάμ και 13 γυναίκες με το όνομα Εύα. Πανομοιότυπα με ανθρώπους, δεν ξεχωρίζουν καθόλου από πραγματικούς. Όχι μόνο στην εμφάνιση, αλλά στην όλη συμπεριφορά, στην ομιλία, στο τι μπορούν να κάνουν. Στις γνώσεις ανώτεροι. Μπορούν όμως να εφοδιαστούν και με συναισθήματα; Μπορεί για παράδειγμα ο Αδάμ να ερωτευτεί τη Μιράντα;

Μα πέρα από τα συναισθήματα είναι πολλά άλλα για τα οποία δημιουργείται προβληματισμός. Μπορούμε να τοποθετήσουμε στο δημιούργημά μας την ικανότητα να παίρνει αποφάσεις σε διλημματικές καταστάσεις; Μπορούμε να του διδάξουμε την ικανότητα να κρύβει τις σκέψεις του; Να λέει ψέματα; Τι κόσμος θα είναι αυτός που ό,τι σκεφτόμαστε θα λέγεται; Ελάχιστοι μόνο από τους προβληματισμούς που μέσα από την ενδιαφέρουσα πλοκή αλλά και τις συζητήσεις Τσάρλι-Ντιούρινγκ ή Τσάρλι-Μιράντα-Αδάμ ή άλλα ακόμα πρόσωπα δημιουργούνται Θα μπορούν τα ανθρωποειδή του μέλλοντος να γράψουν ποίηση; Ο Αδάμ του Τσάρλι μπορεί. Έχει γράψει χιλιάδες χαϊκού. Λίγο πριν το αναπάντεχο τέλος τους απαγγέλλει ακόμα ένα. Τους λέει: "Ελπίζω πως θ' ακούσετε...ένα τελευταίο χαϊκού. Χρωστάει οφειλές στον Φίλιπ Λάρκιν. Αλλά δεν είναι για φύλλα και δέντρα. Είναι για μηχανές σαν κι εμένα και ανθρώπους σαν κι εσάς και για το κοινό μας μέλλον...για τη θλίψη που αναπόφευκτα θα έρθει. Θα συμβεί. Με βελτιώσεις μέσα στο χρόνο...θα σας ξεπεράσουμε...και θα διαρκέσουμε περισσότερο από εσάς...Έστω κι αν σας αγαπάμε. Πιστέψτε με, αυτοί οι στίχοι δεν εκφράζουν θρίαμβο...Μόνο θλίψη και μεταμέλεια.

Πέφτουν τα φύλλα

Βγαίνουν για μας καινούρια.

Μα όχι για σένα.

Το απρόοπτο τέλος δεν λύνει βέβαια τις απορίες μας, δεν απαντά στους προβληματισμούς μας. Πολλά απ' όσα ζούμε σήμερα στον τομέα της τεχνολογίας τα θεωρούσαμε κάποτε μόνο επιστημονική φαντασία. Ποιος ξέρει τι μπορεί να συμβεί όταν εμείς δεν θα είμαστε πια εδώ;

Υ.Γ. "Υπάρχω". Τραγουδά ο Καζαντζίδης. Κι εγώ υπάρχω, νεκραναστημένη ύστερα από δυο μήνες απουσία. Κι αν ξανααπουσιάσω από το blog δεν θα' ναι από δική μου επιλογή. Εύχομαι να είμαι ακόμα για πολύ εδώ.

Τζούλιαν

Π.Ντ.Τζέημς
Τζούλιαν
Πατάκης, 1995
Μετ. Σώτη Τριανταφύλλου

Μπορεί η Π.Ντ. Τζέημς (1920-2014) να μην έχει τη φήμη, την αναγνωρισιμότητα ή τη θέση που κατέχει η Άγκαθα Κρίστι στην αστυνομική λογοτεχνία, όμως δεν παύει να είναι κι αυτή μια  σημαντική συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων. Με άλλο ύφος, με διαφορετική προσέγγιση στο θέμα φόνος-έρευνα, μ' έναν βασικό ντετέκτιβ, τον Νταλγκλίς, που όχι μόνο αγαπά την ποίηση αλλά είναι και ο ίδιος ποιητής, έχει γράψει πολύ ενδιαφέροντα αστυνομικά μυθιστορήματα.

Όμως το "Τζούλιαν", έργο του 1995, δεν είναι απλώς αστυνομικό μυθιστόρημα. Συνδυάζοντας στοιχεία επιστημονικής φαντασίας (κάποια θυμίζουν"1984") με την αστυνομική πλοκή, με κεντρικό χαρακτήρα έναν καθηγητή, τον Τέο Φαρόν, καθηγητή στην Οξφόρδη, έμμεσα προσπαθεί με το έργο αυτό να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου για το ζοφερό μέλλον που αναμένει την ανθρωπότητα.

Το έργο τοποθετείται στο 2021. Εδώ και είκοσι χρόνια δεν έχει γεννηθεί κανένα παιδί, όχι μόνο στην Αγγλία αλλά πουθενά στον κόσμο. Μια επιδημία στειρότητας έχει απλωθεί παντού. Την Αγγλία κυβερνά ένας δικτάτορας, Φύλακας αποκαλείται, ξάδερφος του Φαρόν, με τον οποίο πέρασαν ευχάριστα κι αγαπημένα τα παιδικά τους χρόνια, αλλά τώρα έχουν πολύ διαφορετικές αντιλήψεις. Όλοι οι άντρες υποβάλλονται υποχρεωτικά σε εξετάσεις σπέρματος, ψάχνοντας για κάποιον με τον οποίο θα μπορούσε να συνεχιστεί η ζωή στη γη. Οι γυναίκες αντικαθιστούν τα παιδιά που τόσο λαχταρούν με κούκλες, κάνουν βαφτίσεις με...γατάκια, χωριά ερημώνονται, ενώ η φύση καταλαμβάνει ολοένα και μεγαλύτερο μέρος. Οι πολύ γέροι οδηγούνται στη λεγόμενη Αποδήμηση, μια μαζική, αναγκαστική αυτοκτονία, ενώ Παρεπίδημοι είναι οι μετανάστες που εκτελούν τις κατώτερες εργασίες και αντιμετωπίζονται με τρόπο βασανιστικό και εξευτελιστικό. Η τελευταία γενιά που ήρθε στον κόσμο ονομάζονται Ωμέγα. Είναι μια γενιά όμορφη αλλά σκληρή, εγωιστική, βάρβαρη. Ο κόσμος όπως τον ξέρουμε οδεύει προς το τέλος του. Και γιατί όχι; Γιατί αυτό είναι απίθανο; "Απ' τα τέσσερα δισεκατομμύρια μορφών ζωής που υπήρχαν σ' αυτόν τον πλανήτη, τα τρία δισεκατομμύρια εννιακόσια εξήντα εκατομμύρια έχουν πια εξαφανιστεί. Το γιατί δεν το ξέρουμε. Μερικά εξέλιπαν αναίτια, μερικά λόγω φυσικών καταστροφών, άλλα καταστράφηκαν από μετεωρίτες και αστεροειδή. Αν πάρουμε υπ' όψη αυτούς τους μαζικούς αφανισμούς, φαίνεται παράλογο να υποθέσουμε πως ο homo sapiens θα εξαιρεθεί. Το είδος μας θα αποδειχθεί το πλέον βραχύβιο, ένα απλό βλεφάρισμα θα έλεγε κανείς, στο μάτι του χρόνου."

Ο Τέο Φάρον, που ως καθηγητής αναφέρεται συχνά και σε έργα της αγγλικής κυρίως λογοτεχνίας, διαζευγμένος, γνωρίζει μια κοπέλα, τη Τζούλιαν, η οποία είχε παρακολουθήσει μερικά από τα μαθήματά του. Μια μέρα εκείνη τον συναντά και τον οδηγεί σε μια μυστική συνάντηση όπου μια μικρή ομάδα που αντιδρά στην όλη πολιτική του δικτάτορα-Φύλακα, ετοιμάζει μια έμπρακτη αντίδραση και ζητά από τον Φάρον, ως συγγενή του δικτάτορα, να τους βοηθήσει. Η συνέχεια είναι γεμάτη περιπέτειες και ανατροπές. Η Τζούλιαν, που είναι παντρεμένη, μένει έγκυος. Είναι σαν ένα θαύμα που όλοι θέλουν να οικειοποιηθούν. Σαν να μην έχει τελειώσει ο κόσμος, είναι μια αμυδρή ελπίδα πως ο homo sapiens δεν θα εξαφανιστεί. Ακολουθεί καταδίωξη μέσα από μια ερημωμένη ύπαιθρο, δολοφονίες, προσπάθεια να κρατηθεί μυστική η εγκυμοσύνη γιατί όποιος θα έχει το παιδί θα αποκτήσει δύναμη, θα κυριαρχήσει.

Είναι ένα βιβλίο ζοφερό. Αλλά κι ένα βιβλίο που μας κρούει τον κώδωνα του κινδύνου. Μήπως και σήμερα δεν μιλάμε για την κλιματική αλλαγή, μήπως δεν εμφανίζονται συνεχώς αρρώστιες και ιοί που εξοντώνουν χιλιάδες ανθρώπους; Πολλοί είναι αυτοί που προλέγουν το τέλος του κόσμου όπως τον ξέρουμε. Η Π.Ντ. Τζέημς μας το είπε με το "Τζούλιαν". Ταυτόχρονα όμως μας αφήνει μια αχτίδα φωτός. Θα κυριαρχήσει άραγε;

Σημ. Το βιβλίο γυρίστηκε σε ταινία με τον τίτλο "The children of men".

Τα βιβλία που αγάπησα

«Η λογοτεχνία ήταν μια από τις μεγάλες μου αγάπες παιδιόθεν. Με ταξίδευε σε τόπους αλαργινούς κι ονειρεμένους. Μέσω της γνώριζα τόπους κι ανθρώπους. Χαιρόμουν για τα πετάγματα της νιότης τους, οσμιζόμουν τα πανέμορφα άνθη της ψυχής τους, ψηλαφούσα την αυτοθυσιαστική αγάπη που αχτινοβολούσε τη χάρη του Θεού. Γευόμουν, ταυτόχρονα, τις γεμάτες πνευματική αρχοντιά και ευωχία σελίδες κάποιων μεγάλων λογοτεχνών. Ιδιαιτέρως με συγκινούσαν τα βιβλία που είχαν σχέση με τις χαμένες πατρίδες. Πού να ‘ξερα τότε!»

Ο Υπουργός Άμυνας κ. Δημήτρης Ηλιάδης (καταγόμενος από το Λευκόνοικο) απευθύνει χαιρετισμό

Άποψη του ακροατηρίου

Έτσι αρχίζει προλογίζοντας το βιβλίο της «Τα βιβλία που αγάπησα» η  Ζήνα Λυσάνδρου. Ομολογώ ότι, όταν το πήρα στα χέρια μου, σκέφτηκα πως δεν θα είχε και μεγάλο ενδιαφέρον. Τι μπορεί να ενδιαφέρει κάποιον, όσο και αν αγαπάει κι αυτός τα βιβλία, η αναφορά στα βιβλία που άλλος αγάπησε; Σκεφτόμουν ότι ήταν βέβαια μια πολύ ωραία και επιμελημένη έκδοση (Μαλλιάρης-Παιδεία, Θεσσαλονίκη 2012),  αλλά διερωτόμουν αν θα το διάβαζα, τουλάχιστον όχι ολόκληρο. Κι όμως, όταν άρχισα να το ξεφυλλίζω με παρέσυρε τόσο που προχωρούσα από το ένα στο άλλο κείμενο, άλλοτε ενθυμούμενη βιβλία που κι εγώ είχα διαβάσει κι άλλοτε γνωρίζοντας συγγραφείς και κείμενα που δεν ήξερα.

Η παρουσιάστρια της εκδήλωσης, Ειρήνη Παρασκευά-Ροδοσθένους

 Άρχισα απ’ αυτά που ήξερα. Αφενός για να τα θυμηθώ και αφετέρου για να δω αν είχαμε κάνει τις ίδιες σκέψεις, αν μας είχαν εξίσου αρέσει. Ξεκίνησα από το  «1984» του Τζωρτζ Όργουελ, προχώρησα στο «Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα» της Μαριάννας Κορομηλά, στο «Χωρίς προσανατολισμό» της Αγγελικής Σμυρλή, στα βιβλία της Κλαίρης Αγγελίδου, του Γιάννη Μαγκλή, του Νίκου Γκατζογιάννη, της Ιζαμπέλ Αλιέντε, του Παπαδιαμάντη, του Ροΐδη, του Κόντογλου, του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μαρκές, του Λεύκιου Ζαφειρίου, του Κώστα Βασιλείου… Δεν θα αναφέρω βέβαια και τα 68 βιβλία που «αγάπησε» η Ζήνα.

Η συγγραφέας

Στην έκδοση περιλαμβάνονται 36 παρουσιάσεις Ελλήνων συγγραφέων, 27 ξένων και 5 ποιητικές συλλογές. Καλύπτουν, θα έλεγα, όλα τα είδη του λόγου: Μυθιστόρημα, διήγημα, μελέτη, βιογραφία, δοκίμιο, ποίηση.

Όπως η ίδια πάλι αναφέρει στον πρόλογό της, η γραφή της δεν έχει αξιώσεις λογοτεχνικής κριτικής. Είχαν γραφτεί τα πλείστα για ραδιοφωνική εκπομπή, έχουν επομένως ένα πιο εκλαϊκευτικό χαρακτήρα. Αυτό εξηγεί επίσης το ότι δεν θα συναντήσουμε πουθενά αρνητικά σχόλια, κανένα μειονέκτημα στα παρουσιαζόμενα βιβλία. Επειδή ακριβώς πρόκειται για παρουσίαση, όχι κριτική αποτίμηση. Άλλωστε αυτό συνάδει με τον τίτλο «Τα βιβλία που αγάπησα».

Η παρουσιάστρια

Δεν αρχίζει κάθε παρουσίαση με τον ίδιο τρόπο. Άλλοτε αρχίζει με ένα γενικό χαρακτηρισμό, άλλοτε με τα συναισθήματα τα οποία της δημιούργησε το βιβλίο, άλλοτε με πληροφορίες ή χαρακτηρισμό του συγγραφέα κι άλλες φορές με την ευκαιρία που της δόθηκε να διαβάσει το συγκεκριμένο βιβλίο. Και κλείνει πάντα την παρουσίαση με τη γενική εντύπωση, τα συναισθήματα που της δημιούργησε ή μια γενική αποτίμηση του βιβλίου.

Ο κ. Λ. Κάπας, Γυμνασιάρχης και πρώην Υπουργός Παιδείας

Η γλώσσα είναι απλή, ρέουσα, αλλά ταυτόχρονα γλαφυρή, συχνά εμπλουτισμένη με συσσωρευμένα επίθετα ή συνώνυμα που την καθιστούν ιδιαίτερη και γοητευτική, δημιουργώντας έτσι  το δικό της προσωπικό ύφος. Η συσσώρευση των συνωνύμων συμβάλλει όχι μόνο στο να τονίσει το νόημα της φράσης, γίνεται και αφορμή γλωσσικής διαπαιδαγώγησης. Δεν παραλείπει επίσης να χρησιμοποιήσει λογοτεχνικούς όρους, εξοικειώνοντας τον αναγνώστη με τη σύγχρονη λογοτεχνική ορολογία. Έτσι, συναντάμε τους όρους: «πρόδρομη αφήγηση ή πρόληψη», «παντογνώστης ή πανόπτης συγγραφέας», «εσωτερική εστίαση», «ευθύγραμμη, γραμμική πορεία» κ.λπ.

Ο δήμαρχος Λευκονοίκου κ. Μ. Πήλικος

Οι παρουσιάσεις της Ζήνας Λυσάνδρου δεν είναι αυτές ενός απόμακρου, ουδέτερου παρατηρητή. Τα συναισθήματά της ξεδιπλώνονται αυθόρμητα για κάθε βιβλίο που διαβάζει. Γράφει για παράδειγμα: «Διαβάζοντας το μικρό σε μέγεθος μα μεστό μυθιστόρημα «Οι συμμορίτες» του Λεύκιου Ζαφειρίου, ο αναγνώστης μένει με μια στυφή γεύση στα χείλη. Ένα πικρό συντάραχο αναδεύεται στα έγκατα της ψυχής του, κι από κει κι έπειτα κυοφορείται ένα αίσθημα οργής, αγανάκτησης, ανάμικτης με οίκτο και συμπάθεια, ενάντια στην αδικία, τον κατατρεγμό, την εξαθλίωση που γίνεται θηλιά πνιγηρή και τον σφίγγει και θέλει να φωνάξει, να αποδοκιμάσει τον πολιτισμό μας και τις αξίες του». (Λεύκιος Ζαφειρίου, «Οι συμμορίτες», Λευκωσία, Ρόπτρο, 1982).

Καθώς διαβάζει,  καθώς ξεδιπλώνει τις σκέψεις και τα συναισθήματά της, η συγγραφέας δεν βγάζει από το νου της την προσφυγιά που δοκίμασε η ίδια και πλήθος συμπατριώτες μας. Σε πάρα πολλά σημεία του βιβλίου ξεπηδούν σκέψεις και σχόλια για τη μοίρα του νησιού μας. Σταχυολογώ μερικά τέτοια σημεία:

Η δημοσιογράφος κ. Αλέκα Γράβαρη-πρέκα

-«Δεν με συγκίνησε τόσο η αιχμαλωσία του ήρωα ούτε η αλλαγή της πίστης του, συνηθισμένο φαινόμενο στην Οθωμανική αυτοκρατορία, όσο η επιστροφή στο πατρικό του σπίτι, ο ψυχικός του κλυδωνισμός, οι εικόνες του παρελθόντος που ξαναζωντάνεψαν για να δεχτεί η γη η ελληνική τον εξωμότη της. Άραγε εμείς πώς θα επιστρέψουμε στη γενέθλια γη μας;» (Ρέα Γαλανάκη, Ο βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά, Αθήνα, Καστανιώτης, 2008).

-«Για τούτο κι η προσφυγιά, ειδικά για το γεωργό, είναι  αγιάτρευτος καημός και σαράκι που τρώει τα σωθικά. Του ‘κοψαν τον ομφάλιο λώρο που τον ένωνε με τη μάνα γη». (Άρης Φακίνος, Ο πρόγονος, Αθήνα, Εστία,1990).

«Όταν ήμουν μαθήτρια στο Γυμνάσιο Λευκονοίκου, με συγκινούσαν ιδιαίτερα τα λογοτεχνικά βιβλία για τη Μικρασία. Ένιωθα ότι μεταφερόμουν νοερά σ’ εκείνα τα άγια και πλούσια χώματα με τους προκομμένους ανθρώπους και τις θαυμαστές ιστορίες τους. Πού να το φανταζόμουν ότι σε πολύ λίγα χρόνια θα είχαμε κι εμείς την ίδια τύχη!» (Ιφιγένεια Χρυσοχόου, Εδώ Σμύρνη Εδώ Σμύρνη (Αθήνα, Νέα Σύνορα-Α.Α. Λιβάνης 1995).

Δεν είναι η πρώτη φορά που έχουμε στα χέρια μας ένα βιβλίο που μιλά για άλλα βιβλία. Τέτοια για παράδειγμα είναι «Το βιβλίο για τα βιβλία» του Πέτρου Τατσόπουλου και το «Ex libris» Αναστάση Βιστωνίτη. Το βιβλίο της Ζήνας λυσάνδρου δεν υστερεί καθόλου από αυτά.

Τι  μπορεί να μας προσφέρει ένα τέτοιο βιβλίο; Το βιβλίο για τα βιβλία μπορεί να λειτουργήσει ποικιλοτρόπως. Μπορεί να αποβεί έργο αναφοράς στο οποίο κάποιος να ανατρέξει για πληροφορίες. Μπορεί επίσης να γίνει ένας οδηγός ανάγνωσης και να αποτελέσει κίνητρο για να αναζητήσει ο αναγνώστης και να διαβάσει κάποιο από τα αναφερόμενα βιβλία. Μπορεί, τέλος, να αποτελέσει και ένα μέτρο σύγκρισης για τις εντυπώσεις που δημιούργησαν τα ίδια βιβλία στον αναγνώστη, αν έχει τύχει να τα διαβάσει.

Ένα από τα βιβλία που αγάπησε και παρουσιάζει η Ζήνα είναι και το πολύ σημαντικό, δίτομο έργο «Τα παιδιά από το Αρμπάτ» του Ρώσου συγγραφέα Ανατόλι Ριμπακόφ. Στο δεύτερο τόμο προτάσσεται ένα άρθρο του ίδιου του συγγραφέα, που δημοσιεύτηκε σε εφημερίδα της Μόσχας το 1991, όταν ο συγγραφέας ήταν 80 χρόνων και όταν βέβαια είχαν πια πέσει τα ανατολικά καθεστώτα. Το άρθρο τελειώνει με κάποιες σκέψεις που θα μπορούσε και η Ζήνα αλλά και όλοι εμείς οι εραστές της λογοτεχνίας να επαναλάβουμε:

Η παρουσιάστρια, η συγγραφέας και ο Υπουργός Άμυνας

« Είμαι ευτυχής που διάβασα βιβλία, που άκουσα μουσική, κράτησα στη μνήμη μου μερικές ωραίες μελωδίες. Τελικά ο κόσμος του συγγραφέα είναι αρώματα και ήχοι που ανασταίνονται στη μνήμη του όταν η πένα του ακουμπάει στο χαρτί (…) είμαι ευτυχής που ίσως να έγραψα μερικές αράδες που συγκίνησαν κάποιες καρδιές. Είμαι ευτυχής που γράφω ακόμα, και ελπίζω κάτι ακόμα να γράψω».

(Η παρουσίαση του βιβλίου της Ζήνας Λυσάνδρου έγινε στις 7 Δεκεμβρίου 2012 από την Κίκα Ολυμπίου (anagnostria) στο Σωματείο Λευκόνοικο (κατεχόμενο σήμερα).